Δευτέρα, 30 Ιουλίου 2018

Παρουσίαση του βιβλίου του Bryan Ward Perkins: Η πτώση της Ρώμης και το τέλος του πολιτισμού



Ο Βρετανός αρχαιολόγος Bryan Ward Perkins συνέγραψε το βιβλίο για την πτώση της Ρώμης με σκοπό να απαντήσει στους ιστορικούς αναθεωρητές, οι οποίοι τις τελευταίες δεκαετίες ομιλούν για μία, τρόπω τινά, ειρηνική μετάβαση της δυτικής Ευρώπης (ουσιαστικά των περιοχών του δυτικού ρωμαϊκού κράτους) από την ρωμαϊκή διοίκηση στην μεταρωμαϊκή εποχή των γερμανικών βασιλείων των Οστρογότθων, των Βησιγότθων, των Φράγκων, των Βουργουνδών, των Σαξώνων και των Βανδάλων.

Με βάση αυτές τις αντιλήψεις η λεγόμενη και Ύστερη Αρχαιότητα αποτελεί μία μακρά περίοδο πεντακοσίων πενήντα ετών, η οποία ξεκινά από το 250 μ.Χ και τελειώνει το 800 μ.Χ όταν και ο Πάπας Λέων ο Γ’ στέφει τον Καρλομάγνο ως Αυτοκράτορα της Δύσης, τριακόσια είκοσι τέσσερα έτη από την τυπική λύση της Δυτικής Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας το 476 μ.Χ. Παράλληλα, στην ιστορική κοσμοθέαση αυτών των ιστoρικών, η αξία της Ρώμης και της αυτοκρατορίας της υποβαθμίζεται και το γόητρό της μειώνεται. Ως απότοκο αυτής της θεώρησης ο Perkins παρουσιάζει την σταδιακή υποχώρηση των κλασσικών σπουδών, οι οποίες χάνουν το κύρος τους, γεγονός αδιαμφισβήτητο στις ημέρες μας, κάτι που επεσήμαναν οι Davis Hanson και Heath John στο, εν πολλοίς, γνωστό βιβλίο τους: «Ποιος σκότωσε τον Όμηρο».

Για τους αναθεωρητές αυτούς λέξεις όπως: «κρίση», «παρακμή», «πτώση», «κατάκτηση» δεν έχουν θέση στην περιγραφή των μεταρωμαϊκών αιώνων, ως εκ τούτου εξοβελίζονται και την θέση τους παίρνουν άλλες όπως: «μετάβαση», «αλλαγή», «μετασχηματισμός». «πνευματικότητα», σύμφωνες με το πνεύμα του μετανεωτερικού αναθεωρητισμού ο οποίος σαρώνει τις δυτικές κοινωνίες. Έχουν μία παγιωμένη αντίληψη, βάσει της οποίας ο πολιτισμός δεν σταμάτησε απλώς πέρασε σε μία διαφορετική πολιτισμική διάσταση.

Ο Perkins αποδίδει αυτή τους την στάση στις σύγχρονες κοινωνικές εξελίξεις οι οποίες, εν πολλοίς, επηρεάζουν και διαμορφώνουν τις επιστημονικές απόψεις. Συγκεκριμένα αναφέρει ότι: “Αναπόφευκτα, υπάρχει στενή σχέση ανάμεσα στον τρόπο που βλέπουμε τον κόσμο μας και τον τρόπο που ερμηνεύουμε το παρελθόν”. Με αυτό ως οδηγό εξηγεί την ιστορική τάση “εξαγνισμού” των γερμανικών φυλών άτινα κατέκλυσαν τα εδάφη του δυτικού ρωμαϊκού κράτους ως αποτέλεσμα της ολοένα και αυξανόμενης γερμανικής επιρροής στην Ευρώπη από την δεκαετία του 1990 και εντεύθεν. Μετά την γερμανική ενοποίηση δηλαδή. Εδώ, όμως, αναφύεται το ερώτημα: Τελικά ποιος γράφει την ιστορία; Ο νικητής ή ο ηττημένος, δεδομένου ότι η Γερμανία ήταν ο ηττημένος του Β’ παγκοσμίου. Όπως φαίνεται η Γερμανία, μέσω της οικονομικής της ευρωστίας, παίρνει την εκδίκησή της.

Εξετάσαμε, αδρομερώς, την νέα και κυριαρχούσα αντίληψη για τους αιώνες του πρώιμου μεσαίωνος ή της υστέρου αρχαιότητος την οποία παρουσιάζει ο Perkins. Δεν αναφερθήκαμε, όμως, στην παλαιότερη θεώρηση, την οποία έρχεται να ενισχύσει ο ίδιος με το παρόν πόνημά του. Η κλασική ιστορική άποψη υποστηρίζει ότι η κατάρρευση της Ρώμης ήταν μεν ένα σύνθετο φαινόμενο στο οποίο, όμως, έπαιξαν καίριο ρόλο οι επιδρομές των γερμανικών φύλων και των Ούννων κατά το τελευταίο τέταρτο του 4ου μ.Χ αιώνος και καθ’ ολόκληρο, σχεδόν τον 5ο.

Ο συγγραφεύς, αρχαιολόγος ων, εξετάζει, συστηματικώς, τις υλικές μαρτυρίες που μας άφησε η ρωμαϊκή εποχή. Προτού, όμως, περάσει στα αρχαιολογικά ευρήματα εξετάζει τις ιστορικές μαρτυρίες του 5ου μ.Χ αιώνος. Εκεί ανακαλύπτει πως κάθε άλλο παρά ρόδινες είναι αναφορικά με την διεύσδυση των γερμανικών φύλων στην ρωμαϊκή αυτοκρατορία. Οι σχέσεις συμβίωσης των νεοφερμένων Γερμανών με τους ρωμαϊκούς πληθυσμούς πέρασαν από χίλια κύματα έως ότου εξομαλυνθούν.

Στη συνέχεια ο Perkins εισέρχεται στην συνεξέταση των υλικών καταλοίπων. Συγκεκριμένα, ερευνά την πορεία της κεραμικής, της μεταλλουργίας, της οικοδομικής τεχνοτροπίας και των οικοδομικών υλικών, την κυκλοφορία των νομισμάτων, της κτηνοτροφίας, των διατροφικών συνηθειών, των πληθυσμιακών μεγεθών και της γραφής. Όλα τα στοιχεία συνηγορούν στο γεγονός ότι κατά τους 5ο, 6ο, 7ο και 8ο παρατηρείται μία συνολική πολιτική, οικονομική, κοινωνική και πολιτισμική παρακμή και συνακόλουθα οπισθοδρόμηση σε συνδυασμό με μία δημογραφική κατάρρευση ανά περιοχές. Η οικονομική πολυπλοκότητα των ρωμαϊκών χρόνων, βάσει της οποίας είχε επιτευχθεί ένα μέγιστο μαζικής παραγωγής και κατανάλωσης σε συνδυασμό με την μεγάλη εξειδίκευση, έχει καταρρεύσει και στην θέση της επανέρχονται προρωμαϊκες ή ακόμη και προϊστορικές οικονομικές πρακτικές, όπως, λόγου χάρη, η επανεμφάνιση της ανταλλακτικής οικονομίας.

Ως κύριο αίτιο όλων αυτών ο ερευνητής θεωρεί την πολιτική κρίση, η οποία, εν συνεχεία, διαχύθηκε στην οικονομία και προκάλεσε τα διαλυτικά φαινόμενα τα οποία και οδήγησαν στην κατάλυση της ρωμαϊκής εξουσίας στην Δύση τον 5ο μ.Χ. Αναφέροντας την λέξη «Δύση» εννοούμε το δυτικό ρωμαϊκό κράτος (μετά τον οριστικό χωρισμό της αυτοκρατορίας το 395 σε ανατολική και δυτική ρωμαϊκή αυτοκρατορία), στο οποίο και συνέβησαν οι άνωθεν εξελίξεις σε τέτοιο βαθμό ώστε να καταστούν μη αναστρέψιμες πλέον, παρά τις όποιες προσπάθειες αίτινες, κατά καιρούς, κατεβλήθησαν. Δέον να επισημάνουμε ότι για πρώτη φορά η πολιτική κρίση έπληξε την ρωμαϊκή αυτοκρατορία τον 3ο μ.Χ αιώνα, όταν την δολοφονία του Αλεξάνδρου Σεβήρου το 235 μ.Χ ακολούθησε μία περίοδος πενήντα ετών αναρχίας. Τότε η διάλυση απεσωβήθη χάρις στον Διοκλητιανό (284-305) και τον Κωνσταντίνο (306-337), οίτινες προχώρησαν σε διοικητικές και οικονομικές μεταρρυθμίσεις μεγάλης κλίμακος, μέσω των οποίων το ρωμαϊκό κράτος ανέλαβε.
Καλά όλα αυτά. Γιατί, όμως, η κρίση δεν έπληξε και το Ανατολικό Ρωμαϊκό κράτος, το οποίο και επέζησε για περίπου μία χιλιετία; Ο ίδιος ο Perkins το αποδίδει σε μία σειρά παραγόντων. Ο σπουδαιότερος είναι η στρατηγικής σημασίας θέση της νεοτεύκτου Κωνσταντινουπόλεως, η οποία την καθιστούσε, στην ουσία, άπαρτη (ο συγγραφεύς την αποκαλεί ως: «το μεγαλύτερο φρούριο του ρωμαϊκού κόσμου»). Τόσο οι Γότθοι το 378 μ.Χ μετά την συντριπτική τους νίκη στην Αδριανούπολη επί του Βάλεντα, όσο και οι Ούννοι τον 5ο αιώνα απέτυχαν να την εκπορθήσουν. Έπειτα, τα στενά του Βοσπόρου, στον οποίο δέσποζε η Νέα Ρώμη, αποτελούσαν αδιαπέραστο φράγμα για τους εισβολείς της Βαλκανικής (Γότθοι, Ούννοι) για την διεκπεραίωσή τους στις πλούσιες επαρχίες της ακμαζούσης τότε Μικράς Ασίας. Έτσι γλίτωσαν τις φρικτές λεηλασίες που υπέστησαν οι πληθυσμοί της χερσονήσου του Αίμου. Πέραν τούτων, η ανατολική αυτοκρατορία ήταν απαλλαγμένη από εμφύλιους πολέμους, οι οποίοι στην δυτική ήταν συνήθεις και ιδιαιτέρως καταστροφικοί. Ως εκ τούτου δεν υπήρξε πολιτική κρίση. Επιπρόσθετα, το ανατολικό ρωμαϊκό κράτος είχε εξασφαλίσει μακρά ειρήνη με την Σασσανιδική Περσία από τα τέλη του 4ου και για ολόκληρο τον 5ο, με αποτέλεσμα να μην έχει απώλεια πόρων και ανθρωπίνου δυναμικού από πολεμικές συρράξεις. Τέλος, το ισχυρό της ναυτικό, αφ’ ενός μεν αποσοβούσε τον κίνδυνο πλήγματος της Μικράς Ασίας από τους Ούννους, αφ΄ετέρου προστάτευε τις παράκτιες περιοχές σε μεγάλο βαθμό από τις πειρατικές επιδρομές των Βανδάλων, οι οποίοι το 439 κατέλαβαν την Καρχηδόνα και ίδρυσαν το Βανδαλικό κράτος της Βορείου Αφρικής.
Είναι γεγονός ότι οι Ρωμαίοι της εποχής των Αντωνίνων του 2ου μ.Χ αιώνος δεν πίστευαν ότι θα έρχονταν η στιγμή που η μισή αυτοκρατορία τους θα έπαυε να υπάρχει. Ο Έλλην φιλόσοφος Αίλιος Αριστείδης, ευρισκόμενος στη Ρώμη, ανεφώνησε στον περίφημο λόγο του «Ρώμης Εγκώμιον» το οριστικό τέλος των πολέμων και την απόλυτη επικράτηση της Pax Romana. Σε λιγότερο από έναν αιώνα η Ρωμαϊκή αυτοκρατορία κατακλύζονταν από τις επιδρομές των γερμανικών φύλων από τον Βορρά και τις αντίστοιχες στην Ανατολή εκ της νεοσυστάτου Σασσανιδικής Περσίας (224 μ.Χ). Κι όμως, τίποτε δεν κρατά αιώνια σε αυτόν τον κόσμο. Έτσι και η Ρώμη, μοιραία, κάποια στιγμή έπεσε. Αυτό, όμως, το οποίο πρέπει να κρατήσουμε είναι ότι οι αυτοκρατορίες, πάντοτε, πέφτουν εκ των έσω. Πρόκειται για ένα ηχηρό καμπανάκι για τον σημερινό μας πολιτισμό (οι ομοιότητες του οποίου με τον ρωμαϊκό είναι πολλές), για τον οποίο τρέφουμε την αυταπάτη ότι θα διαρκεί εσσαεί. Οποία ανθρώπινη ματαιοδοξία…

Διοκλητιανός: Διάταγμα περί των Μεγίστων τιμών



Ο 3ος μ.Χ αιών υπήρξε ο αιών της κρίσης για την Ρωμαϊκή αυτοκρατορία. Μετά την δολοφονία του ανίκανου Κόμμοδου το 192 τερματίζεται η πλέον ένδοξη Ρωμαϊκή δυναστεία, εκείνη των Αντωνίνων (96-192). Μετά από εμφύλιες συρράξεις ανέρχεται στον αυτοκρατορικό θώκο το 193 ο Σεπτίμιος Σεβήρος, ιδρυτής της ομωνύμου Δυναστείας, η οποία και τερματίζει το 235. Εκείνη την χρονιά δολοφονείται ο Αλέξανδρος Σεβήρος και ξεκινά μία περίοδος πολιτικής αστάθειας και αναρχίας, η οποία και θα διαρκέσει περί τα πενήντα έτη.

Κατά την περίοδο αυτή το κράτος στρατιωτικοποιείται για να αντιμετωπίσει, αφ’ ενός μεν την ανανεωμένη από το 224 Σασσανιδική Περσία, αφ’ ετέρου τις επιδρομές των Γερμανών οι οποίες κλιμακώνονται και διακρίνονται από ποσοτική και ποιοτική αναβάθμιση. Και όλα αυτά συμβαίνουν παράλληλα με την εσωτερική πολιτική κρίση, η οποία ανεβοκατεβάζει αυτοκράτορες-ανδρείκελλα.

Όλα τα άνωθεν, όμως, έχουν τον αντίκτυπό τους στην οικονομία. Περί τα μέσα του 3ου μ.Χ αιώνος παρατηρούμε μία βαθμιαία εξάπλωση της φτώχιας. Κύριες γραμμές ιδιοκτησίας αποτελούν τα Latifundia. Την εποχή εκείνη παρατηρείται μείωση των μικροϊδιοκτητών λόγω της στρατεύσεώς τους εξ’αιτίας των συνεχών πολέμων, είτε εμφυλίων είτε εξωτερικών, αλλά και λόγω των επιδρομών από τα βαρβαρικά φύλα. Ένεκα τούτου αναγκάζονταν να δώσουν τις ιδιοκτησίες τους και να μετατραπούν σε Coloni, δηλαδή Έποικοι μισθωτοί καλλιεργητές στην ίδια τους την γη που ανήκε τώρα στους μεγαλογαιοκτήμονες, υπό την αιγίδα των οποίων εργάζονταν (patrocinium). Άλλοι κατευθύνονταν στις πόλεις για καλλίτερη τύχη.

Ταυτόχρονα, παρατηρείται μία έλλειψι του χρυσού και του αργύρου με αποτέλεσμα τόσο το χρυσό ρωμαϊκό νόμισμα, το Aureus (ίσο με 25 Δηνάρια ή Denarii), όσο και το αργυρό, το Denarius να υποστούν νόθευση με ευτελή μέταλλα. Η νόθευσις αυτή ήταν το εφάμιλλο της υποτιμήσεως του σημερινού χρηματοπιστωτικού συστήματος, στην οποία προβαίνουν τα κράτη προκειμένου να διορθώσουν την ισοτιμία των νομισμάτων τους. Το 215 ο Καρακάλλας εισάγει ένα νέο επάργυρο νόμισμα το Αντωνινιανό (Αntoninianus) σε αντικατάσταση του Δηναρίου. Ο Αυρηλιανός εισάγει το δικό του, το Αυρηλιανιανό (Aurelianianus).

Ως αποτέλεσμα της νομισματικής νοθεύσεως οι τιμές των προϊόντων αυξάνονται, έχοντας ως συνέπεια την επιστροφή σε παλαιότερες μορφές οικονομικών δοσοληψιών όπως η ανταλλακτική, δηλαδή ανταλλαγή ειδών δίχως την μεσολάβηση νομίσματος. Αυτό έλαβε χώρα, κυρίως, στο δυτικό τμήμα της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, το οποίο δεν ήταν τόσο ανεπτυγμένο όσο οι ανατολικές επαρχίες, οι οποίες και επέδειξαν αξιοσημείωτη αντοχή στην κρίση.

Το 284 ανέρχεται στην αυτοκρατορική εξουσία ένας τραχύς στρατιώτης από την Δαλματία, ο Διοκλητιανός. Το 286 προσλαμβάνει ως συνάρχοντα, Αύγουστο της Δύσης, τον Μαξιμιανό με έδρα τα Μεδιόλανα (Μιλάνο), ενώ εκείνος είναι ο Αύγουστος της Ανατολής με έδρα την Νικομήδεια. Ο Διοκλητιανός πήρε τον τίτλο Iovious και ο Μαξιμανός τον τίτλο Herculius. Το 293 καθιερώνει την κατάτμηση της εξουσίας στο ρωμαϊκό κράτος με την Τετραρχία, της οποίας είναι ο εμπνευστής και ιθύνων νους. Οι δύο Αύγουστοι ορίζουν δύο Καίσαρες. Ο Διοκλητιανός τον Γαλέριο με έδρα το Σίρμιο και ο Μαξιμιανός τον Κωνστάντιο τον Χλωρό (πατέρας του Μ. Κωνσταντίνου) με έδρα τους Τρεβήρους. Επί των ημερών του το Principatus του Οκταβιανού Αυγούστου μετατρέπεται σε Dominatus που συνεπάγεται την δεσποτική μοναρχία.  του κράτους. O Διοκλητιανός, ως πρώτος μεταξύ ίσων, θεωρείται εκπρόσωπος του θεού επί της γης (dominus et deus). Για τον λόγο αυτό από το 290 στο τυπικό ακροάσεως συμπεριλαμβάνεται η προσκύνησις (adoratio).

Ο Διοκλητιανός διαίρεσε την ρωμαϊκή αυτοκρατορία σε 12 διοικήσεις (Dioecesis) με ξεχωριστό διοικητή για την πολιτική εξουσία και διαφορετικό για την στρατιωτική (Dux) ενώ αύξησε τις επαρχίες από 80 σε 100. Η Σύγκλητος, έτσι, χάνει, έτι περεταίρω, την δύναμή της. Επίσης, προχωρά σε νομισματική μεταρρύθμιση με την οποία αυξάνει την περιεκτικότητα του νομίσματος σε καθαρό χρυσό, ενώ δημιουργεί 15 Νομισματοκοπεία ανά την επικράτεια. Τέλος, βγάζει Διάταγμα με βάση το οποίο καθορίζεται διατίμηση στα βασικά αγαθά. Πρόκειται για το διάταγμα του 301 περί των μεγίστων τιμών (de pretiis). Η μεγαλόστομη διακήρυξη του ανέφερε ότι κατόρθωσε να προσφέρει την “Χρυσή εποχή στην ανθρωπότητα”(Aureus humanorum rerum status).

Το συγκεκριμένο Έδικτο το θέσπισε περιβάλλοντας το με ένα ιδιαίτερο ηθικό τόνο, αναγόμενο στις πατροπαράδοτες ρωμαϊκές αξίες. Ως εκ τούτου οι ποινές για όσους παρέβαιναν την διοκλητιάνεια διατίμηση ήταν βαρύτατες και έφθαναν έως την θανατική καταδίκη. Αν και τελικά δεν μπόρεσε να εφαρμοστεί επί μακρόν αξίζει να δούμε ένα απόσπασμα αυτού ώστε να διαπιστώσουμε το πνεύμα το οποίο το διέπει:

Ποιος είναι τόσο αναίσθητος και στερημένος από ανθρώπινα συναισθήματα ώστε να μην έχει επίγνωση ή να μην έχει αντιληφθεί ότι οι αλόγιστες τιμές είναι διαδεδομένες στο εμπόριο της αγοράς και στην καθημερινή ζωή των πόλεων, και ότι ο ανεξέλεγκτος πόθος για κέρδος δεν μειώνεται από τις άφθονες προμήθειες ή τα γόνιμα έτη; Εφ’ όσον συμφωνείτε ότι την αποχή των προγόνων μας ήταν έθιμο να περνούν νόμους που όριζαν κάποια τιμή, εφ’ όσον μια κατάσταση ευεργετική για τους ανθρώπους σπάνια γίνεται αποδεκτή αμέσως, και εφ’ όσον η εμπειρία διδάσκει ότι ο φόβος είναι ο πιο αποτελεσματικός οδηγός και ρυθμιστής για την εκτέλεση του καθήκοντος, είναι ευχαρίστησίς μας να πούμε ότι σε οποιονδήποτε παραβιάσει αυτά τα μέτρα θα επιβληθεί θανατική ποινή για το θράσος του.

Τελικά, τόσο οι πληθωριστικές τάσεις όσο και η υποτίμησις του νομίσματος θα αντιμετωπιστούν καίρια από τον Μ. Κωνσταντίνο τον 4ο μ.Χ αιώνα, ο οποίος και θα εκδώσει το νέο χρυσό ρωμαϊκό νόμισμα, τον Solidus ή Σόλιδο (το οποίο μετονομάζεται σε “Ιστάμενον” από τον 10ο και μετά). Ο χρυσός Σόλιδος θα αποτελέσει σταθερό νόμισμα παγκόσμιας αναφοράς για περίπου επτά αιώνες, όντας το λεγόμενο και “Δολλάριο” του Μεσαίωνος.

Βιβλιογραφία
1.     Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Εκδοτική Αθηνών.
2.     Η Ρωμαϊκή αυτοκρατορία, Pierre Grimal, Εκδόσεις Θύραθεν.
Η Ύστερη Ρωμαϊκή αυτοκρατορία, Averil Cameron, Εκδόσεις Καρδαμίτσα.

Κυριακή, 18 Μαρτίου 2018

Παραδοσιακή Αρχιτεκτονική & κοινωνικές αντιλήψεις







I. Εισαγωγή
            Ο άνθρωπος, φύσει κοινωνικό ον, παρεμβαίνει στη φύση μέσω της αρχιτεκτονικής προκειμένου να δομήσει την κατοικία του. Αλλά και η ίδια η φύση επιδρά πολλαπλώς στους ανθρώπινους οικισμούς. Στην ουσία πρόκειται για μία αμφίδρομη σχέση, βάσει την οποίας οι ανθρώπινες κοινωνίες και το φυσικό περιβάλλον αλληλεπιδρούν το ένα στο άλλο δημιουργώντας ισχυρούς δεσμούς. Επιπρόσθετα, ο κοινωνικός χαρακτήρας του ανθρώπου καθιστά την κατοικία και κατ’ επέκταση τον οικισμό ως ιστορική κατηγορία η οποία υπόκειται στις χρονικές μεταβολές. Κατά συνέπεια, η παραδοσιακή αρχιτεκτονική αντανακλά συγκεκριμένες αντιλήψεις και όψεις του πολιτισμού μέσα από τις διαμορφούμενες συνθήκες της εκάστοτε εποχής.
            Η παρούσα εργασία έχει ως σκοπό να αναδείξει τους τρόπους, με τους οποίους η μορφή και η λειτουργία των ανθρωπίνων οικοδομημάτων φέρνει, σε πρώτη φάση, το αποτύπωμα των οικογενειακών και κοινωνικών δομών καθώς και τις κοινωνικής ιεραρχίας. Σε δεύτερο χρόνο θα ερευνήσουμε τις αντιλήψεις που αποτυπώνονται για το ρόλο των φύλων, και τέλος θα αναφερθούμε στις παραγωγικές δραστηριότητες και τη σχέση τους με το φυσικό περιβάλλον.
ΙΙ. Οικογενειακές-κοινωνικές δομές & κοινωνική ιεραρχία
            Το κοινοτικό σύστημα διαβίωσης στον ελλαδικό χώρο διαμορφώθηκε εξελικτικά σε συγκεκριμένες ιστορικές περιστάσεις, από τα αρχαία χρόνια. Η αλήθεια όμως είναι ότι ο κοινοτισμός είναι η παλαιότερη μορφή οργάνωσης των ανθρωπίνων κοινωνιών. Προηγήθηκε της κρατικής οργάνωσης όπως και της εθνικής συγκρότησης. Ο κύριος λόγος για τον οποίο ιδρύεται μια κοινότητα είναι αυτός της μονάδας παραγωγής. Βασικό κύτταρο στην κοινότητα είναι η οικογένεια, είτε με την εκτεταμένη της μορφή είτε ως πυρηνική. Η οικογένεια προσφέρει κεφάλαια και εργασία στην κοινότητα με σκοπό να ανταπεξέλθει του ρόλου της ως μονάδα παραγωγής.
            Αρχική φροντίδα για την δημιουργία ενός οικισμού ήταν η εύρεση ενός φυσικού τοπίου με νερό, κατάλληλου για να φιλοξενήσει τους νέους κατοίκους. Ωστόσο, η ιστορική και κοινωνική παρέμβαση μπορεί να οδηγήσει στην επιλογή του χώρου υπό την πίεση ποικίλων περιστάσεων. Στην περίπτωση αυτή, τέτοιοι παράμετροι μπορούν να θεωρηθούν η τουρκοκρατία, η ενετοκρατία και οι κοινωνικές ανισότητες, που υπαγορεύουν τη συνεχή απομάκρυνση και περιθωριοποίηση των αποδιωγμένων κατοίκων του φτωχού χωριού. Μία από αυτές τις περιπτώσεις ίσως να είναι και η δημιουργία του χωριού Περίθεια[1] στην Βόρεια Κέρκυρα. Το χωριό είναι χτισμένο σε απόσταση αναπνοής από την λιμνοθάλασσα Αγ. Σπυρίδωνα στο βόρειο άκρο της Κέρκυρας με αποτέλεσμα τα λιμνάζοντα νερά να είναι εστία μόλυνσης.
            Γνωρίζουμε ήδη ότι τόσο η γεωμορφολογία του εδάφους όσο και το ιστορικό γίγνεσθαι, επιδρούν καταλυτικά στη διαμόρφωση της κοινωνικής συμπεριφοράς των μελών μιας κοινότητας, μέσω της οικιστικής ανάπτυξης. Με άλλα λόγια ο δομημένος χώρος αποτελεί σημείο έκφρασης αυτής της όσμωσης μεταξύ του χωροχρόνου και του ανθρώπινου παράγοντα. Στην προσπάθειά μας να εντοπίσουμε τόσο τις ομοιότητες όσο και τις διαφορές στις οικογενειακές και κοινωνικές δομές καθώς και την κοινωνική ιεραρχία, θα αναφερθούμε σε συγκεκριμένα παραδείγματα από τον ελληνικό ηπειρωτικό και νησιωτικό χώρο.
            Με βάση τα παραπάνω, η αρχιτεκτονική, με τον τρόπο που παρεμβαίνει στο περιβάλλον, αντικατοπτρίζει τις δομές στις παραδοσιακές κοινωνίες. Αυτό συμβαίνει ακόμη και στην απλούστερη χωροθετική μορφή οργάνωσης και δόμησης όπως οι καλύβες των Σαρακατσάνων[2], μια ποιμενική νομαδική κοινωνία. Οι νομαδικές αυτές κοινωνίες ήταν οργανωμένες σε γένη και τσελιγκάτα[3] και ακολουθούσαν αυστηρά την ιεραρχία. Επικεφαλής του τσελιγκάτου ήταν ο πιο πλούσιος κτηνοτρόφος με τα περισσότερα ζώα που ονομαζόταν τσέλιγκας. Όλοι τον σέβονταν και άκουγαν τις συμβουλές του, ενώ ταυτόχρονα αναλάμβανε να λύσει τις όποιες διαφορές μεταξύ των υπολοίπων μελών. Φροντίζει για τη διαβίωση των τσοπάνηδων, καθορίζει τα καθήκοντα του κάθε μέλους, παίρνει τις γνώμες των αρχηγών των οικογενειών, χωρίς όμως να επηρεάζεται στις τελικές αποφάσεις από αυτές. Ο ίδιος ξεχώριζε για την δυναμικότητά του, την ευελιξία του, την τολμηρότητά του, την κοινωνικότητά του, αλλά και για την εντιμότητά του, στοιχεία που ήταν απαραίτητα για τις οικονομικές συναλλαγές του τσελιγκάτου. Ήταν επόμενο λοιπόν η καλύβα του τσέλιγκα να είναι η μεγαλύτερη και η πλέον άνετη από τις άλλες οι οποίες στήνονταν γύρω από αυτή.
            Μία άλλη περίπτωση όπου καθίστανται δυνατή η μελέτη της κοινωνικής δομής μέσα από την «ανάγνωση»[4] του χώρου είναι η καταγραφή από τον Άγγλο ερευνητή R. Dawkins της ιδιαιτερότητας του πλακόστρωτου πρόναου σε μια εκκλησία στο χωρίο Έλυμπο της Καρπάθου. Συγκεκριμένα, κάθε πλάκα του πλακόστρωτου ανήκε στις αρχόντισσες της περιοχής. Πάνω στην πλάκα είχε δικαίωμα να σταθεί μόνον εκείνη στην οποία ανήκε. Επιπλέον, υπήρχε η δυνατότητα μεταβίβασης από γενιά σε γενιά εν είδει προίκας, αλλά και η δυνατότητα αλλαγής ιδιοκτησίας μέσω πώλησης. Ανάλογες εικόνες οι οποίες παρέπεμπαν σε ιεραρχημένη κοινωνική οργάνωση έχουν καταγραφεί και στο Καστελόριζο[5] όπου στην εκκλησία η γυναίκα του δημάρχου κατείχε θέση δίπλα στην είσοδο, ενώ η ανύπαντρη μεγαλοκοπέλα, γόνος ιερέων, κατείχε μία κοντινή προς το ιερό θέση.   
            Ακόμη ένα παράδειγμα κοινωνικής και οικονομικής διάκρισης είναι η τοποθέτηση των οίκων των ευπόρων και των προκρίτων στον κεντρικό άξονα της κοινότητας. Τέτοια περίπτωση αποτελεί ο οικισμός του Σουφλίου στη Θράκη. Οι κατηγορίες των σπιτιών στον οικισμό, με βάση τη οικονομική δυνατότητα του κάθε ιδιοκτήτη, είναι τρεις. Τα πλούσια αρχοντικά, τα νοικοκυρόσπιτα και εκείνα της φτωχής τάξης. Με βάση σε ποια κατηγορία ανήκει το κάθε σπίτι προσδιορίζεται το μέγεθος, η ποιότητα κατασκευής και η συνολική διακόσμηση. Είναι χαρακτηριστικό ότι τα φτωχόσπιτα είναι διάσπαρτα στην κοινότητα, σε αντίθεση με τα αρχοντικά τα οποία βρίσκονται στο κέντρο[6]. Ανάλογη χωροταξική διαμόρφωση συναντάμε και στο Καστελόριζο[7] όπως και σε άλλους οικισμούς.
ΙΙΙ. Αντιλήψεις για το φύλο
            Είναι γεγονός ότι η κοινωνία στον ελλαδικό χώρο αντιλαμβάνεται με διαφορετικό τρόπο τα δύο φύλα. Τόσο ο εσωτερικός όσο και ο εξωτερικός χώρος σε μια κοινότητα διαχωρίζεται σε αντρικό και γυναικείο, ανάλογα με το ποιο φύλο συχνάζει ή ελέγχει αυτούς τους χώρους. Αν και τυπικά δεν απαγορεύεται τόσο στους άντρες όσο και στις γυναίκες να βρεθούν εντός του ιδιαίτερου χώρου που προορίζεται για το κάθε φύλο, εντούτοις τον παραπάνω διαχωρισμό τον επιτάσσουν οι άγραφοι κανόνες της κοινότητας. Για να γίνει περισσότερο κατανοητό αυτό θα φέρουμε ως παράδειγμα την κοινωνία του Καστελόριζου προς τα τέλη του 19ου αιώνα.
            Στο Καστελόριζο,  η κλειστή οικογενειακή εστία θεωρείται ο κατεξοχήν γυναικείος χώρος. Ο χρόνος που περνά ο άνδρας στο σπίτι είναι ελάχιστος για το λόγο αυτό θεωρείται σαν φιλοξενούμενος. Με την ιδιότητά του αυτή, του φιλοξενούμενου δηλαδή, έχει την τιμητική του θέση στη σάλα και το «χειμωνικό»[8]. Οι χώροι αυτοί είναι ιδιαίτερα προσεγμένοι και στολισμένοι με τα καλύτερα χαλιά και κεντήματα. Στους χώρους αυτούς ο άντρας υποδέχεται τους επισκέπτες. Χώροι, όπως το πλυσταριό, η κουζίνα, ο φούρνος είναι γυναικείοι. Αντίθετα το ισόγειο, που χρησιμοποιείται ως αποθήκη υλικών και εργαλείων, είναι καθαρά αντρικός χώρος.
            Ο δημόσιος κοινός χώρος από την άλλη ανδροκρατείται. Η παρουσία της γυναίκας σε δημόσιους χώρους, όπως είναι το δημαρχείο, περιορίζεται μόνο σε περιπτώσεις έκτακτης ανάγκης και πάντα με τη συνοδεία άντρα συγγενή. Όσο για τη συμμετοχή της γυναίκας στην πολιτική και κοινωνική ζωή του τόπου αυτό θεωρείται απαγορευτικό. Από την άλλη το παραπάνω δεν αποκλείει τις γυναίκες από το να ενημερώνονται για τις εξελίξεις, απλώς δεν τις καθορίζουν.         Το ίδιο συμβαίνει και στην περιοχή του λιμανιού καθώς και στην πλατεία του χωριού όπου θα λέγαμε ότι θεωρείται, τρόπο τινά, απαγορευτικό για τις γυναίκες να βρίσκονται σε αυτούς τους χώρους. Η παρουσία των γυναικών στο λιμάνι είναι αποδεκτή μόνο στην περίπτωση που θα ταξιδέψουν, ενώ στην πλατεία εμφανίζονται στις γιορτές και πάντα κάτω από την ανδρική επιτήρηση.
            Ένα άλλο ανδρικό βασίλειο είναι το καφενείο. Πρόκειται για χώρο διασκέδασης, συνδιαλλαγής, ενημέρωσης και ανταλλαγής απόψεων. Η γυναικεία παρουσία δεν δικαιολογείται ακόμη και εάν παρουσιαστεί έκτακτη ανάγκη. Εξαίρεση αποτελεί η σύζυγος του ιδιοκτήτη, η οποία όμως απασχολείται στην κουζίνα και δεν συμμετέχει. Το ίδιο συμβαίνει και με τις κόρες του, εάν έχει.
            Η περίπτωση της συμμετοχής στα θρησκευτικά δρώμενα, πάλι, λαμβάνει χώρα υπό διαφορετικές συνθήκες. Η άσκηση των θρησκευτικών καθηκόντων στην Εκκλησία γίνεται με διαφορετικό τρόπο και συχνότητα για κάθε ένα από τα δύο φύλα. Η παρουσία της γυναίκας στην εκκλησία επιτρέπεται κυρίως, όταν αυτή είναι παντρεμένη. Ο χώρος του Ιερού Ναού, επίσης, αποτελεί σημείο τακτικών συλλογικών συναντήσεων για τις γυναίκες οι οποίες βρίσκουν την ευκαιρία, αφενός μεν να ξεδώσουν από τις δουλειές του σπιτιού, αφετέρου δε να εκκλησιαστούν. Οι άντρες, τώρα, συνήθως δεν εισέρχονται εντός της Εκκλησίας. Εκκλησιάζονται σε εξαιρετικές περιπτώσεις και περνούν τον περισσότερο χρόνο τους στο προαύλιο.
            Ένα ακόμη αξιοπρόσεκτο στοιχείο είναι η παρουσία αμφοτέρων των φύλων στους δρόμους που ενώνουν τους διάφορους χώρους του οικισμού. Από τη στιγμή που απαγορεύεται η παρουσία των γυναικών στους δημόσιους δρόμους, εκείνες επιλέγουν τα στενά σοκάκια με τα οποία επικοινωνούν οι γειτονιές του οικισμού. Αυτό έχει ως συνέπεια τη δημιουργία ενός γυναικείου κοινωνικού δικτύου όπου το σπίτι επικοινωνεί με τους βοηθητικούς χώρους, τις στέρνες, τα πηγάδια και τα γειτονικά σπίτια.
            Οι περιορισμοί που ισχύουν για τα μέλη της κοινότητας σε ότι έχει να κάνει με την κίνηση στον δρόμο έχουν ως αποτέλεσμα το περπάτημα ανδρών και γυναικών να είναι βιαστικό με κατεβασμένο το κεφάλι. Οι γυναίκες αποφεύγουν να μιλήσουν με κάποιον άνδρα, ακόμη και αν πρόκειται για τον σύζυγό τους. Αλλά και οι άνδρες δεν μιλούν στο άλλο φύλο όταν περπατούν, επειδή φοβούνται μην τους κατηγορήσουν ότι σκόπιμα επέλεξαν τη συνάντηση. Έτσι, αναπόφευκτα οι γυναίκες επικοινωνούν με άλλες γυναίκες στα πλαίσια των καθημερινών δραστηριοτήτων τους (άπλωμα των ρούχων, παρασκευή φαγητού). Με αυτόν τον τρόπο επεκτείνεται το γυναικείο κοινωνικό δίκτυο που αναπτύχθηκε από τη χρήση των στενών δρόμων. Στην ουσία η ενότητα τόσο της γειτονιάς όσο και της κοινότητας οφείλεται στα άτυπα δίκτυα στήριξης που δημιουργούν οι γυναίκες που στοχεύουν στη διασφάλιση της ασφάλειας και της ευημερίας.
            Όμως, η χρήση του χώρου διαφοροποιείται και από άλλους παράγοντες όπως η ηλικία και ο χρόνος. Μέχρι την ηλικία των επτά ή οκτώ ετών τα παιδιά τόσο στην οικογένεια όσο και στην κοινότητα δεν αντιμετωπίζονται ως διαφορετικού φύλου. Θεωρούνται μωρά και κινούνται ελεύθερα σε όλο τον οικισμό. Από τη στιγμή όμως που αρχίζουν να εμφανίζουν τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του φύλου στο οποίο ανήκουν, η στάση απέναντί τους τόσο από μέρους της οικογένειας όσο και από την κοινότητα μεταβάλλεται άρδην. Αυτό συμβαίνει διότι τόσο τα αγόρια όσο και τα κορίτσια, πλέον, κληρονομούν τα κοινωνικά χαρακτηριστικά του φύλου τους. Τα αγόρια αρχίζουν να αναλαμβάνουν εξωτερικά θελήματα και τα κορίτσια ασχολούνται με τις δουλειές του σπιτιού και περιορίζονται στα στενά όρια του οίκου και της γειτονιάς. Το κορίτσι, όσο μεγαλώνει, περιορίζεται στο σπίτι μέχρι τη στιγμή του αρραβώνα, οπότε συνοδευόμενο πάντα από τον μέλλοντα σύζυγο κυκλοφορεί παντού, ακόμα και στους δημόσιους δρόμους και το λιμάνι. Η εξήγηση είναι ότι έχει φτάσει η κατάλληλη  στιγμή που πρέπει η κοινότητα να γνωρίσει την ύπαρξη του γάμου και να εντάξει τη γυναίκα στα μέλη της ως η «σύζυγος του τάδε»[9]. Μετά το γάμο η γυναίκα καταλαμβάνει την κοινωνική της θέση όπως την περιγράψαμε παραπάνω.
IV. Παραγωγικές δραστηριότητες και σχέση με το φυσικό περιβάλλον
            Ο δομημένος χώρος στις παραδοσιακές κοινωνίες, με βάση τη μορφή και τη λειτουργία του, αποτυπώνει με τον τρόπο του τις παραγωγικές δραστηριότητες σε σχέση με το φυσικό περιβάλλον. Η εξέλιξη των ανθρώπινων κοινοτήτων πραγματοποιήθηκε διαμέσου των αντενεργειών τους με τη φύση. Σε εκείνη είναι ενσωματωμένη η ιστορία της ανθρώπινης δραστηριότητας. Αυτό θα το διαπιστώσουμε με την παράθεση ορισμένων παραδειγμάτων τόσο από την ηπειρωτική όσο και από τη νησιώτικη Ελλάδα.
            Στην ορεινή ηπειρωτική Ελλάδα οι πληθυσμοί ασχολούνταν αποκλειστικά με την κτηνοτροφία. Η καλύτερα οργανωμένη κτηνοτροφική μονάδα ήταν το τσελιγκάτο για το οποίο μιλήσαμε και παραπάνω. Ήταν η βάση της οικονομίας των Σαρακατσάνων. Στις καλύβες τους είχαν την δυνατότητα παρασκευής των διαφόρων γαλακτοκομικών προϊόντων, όπως βούτυρο και διαφόρων ειδών τυριά. Τα μαντριά των ζώων κατά τη διάρκεια του χειμώνα τα είχαν κοντά στις καλύβες τους, ενώ τους καλοκαιρινούς μήνες η απόσταση με αυτά ήταν μεγαλύτερη. Εκείνα που προορίζονταν για τα πρόβατα ήταν εγγύτερα στα βοσκοτόπια. Από την άλλη, τα μαντριά για τα γίδια τα έφτιαχναν σε βραχώδεις περιοχές όπου υπήρχε θαμνώδης βλάστηση. Επομένως, μπορούμε να πούμε ότι η διαμόρφωση του εδάφους επηρέαζε την εγκατάσταση των νομάδων αυτών κτηνοτρόφων.
            Από τον ηπειρωτικό χώρο θα μεταφερθούμε τώρα στον νησιώτικο και συγκεκριμένα πάλι στο Καστελόριζο. Πρόκειται για έναν άγονο κομμάτι νησιώτικης γης, ανατολικά της Ρόδου, κοντά στα τουρκικά παράλια. Πρόκειται για μια κοινότητα η οποία εξαρτάται οικονομικά μόνον από τη θάλασσα και το διαμετακομιστικό εμπόριο. Το γεγονός αυτό επηρέασε  τη διαμόρφωση της κατοικίας. Οι άνδρες απουσιάζουν το μεγαλύτερο διάστημα του έτους ως ναυτικοί και έμποροι. Οι γεωργικές ασχολίες από την άλλη δεν παράγουν περισσεύματα, από τη στιγμή που ο τόπος είναι ξερός. Συνεπώς, παρατηρούμε τη δημιουργία μικρών σε τετραγωνικά κατοικιών οι οποίες καλύπτουν, κυρίως, τις ανάγκες της υπόλοιπης οικογένειας. Επιπλέον, λόγω της αυξημένης ανδρικής θνησιμότητας από τη συνεχή έκθεση των αντρών ως ναυτικών στη θάλασσα, βλέπουμε την εγκατάσταση να είναι αυστηρά γυναικοτοπική. Οι άνδρες όταν νυμφεύονται εγκαταλείπουν τη μητρική εστία για να εγκατασταθούν στην οικία των συζύγων τους. Αντιθέτως, τα κορίτσια παραμένουν στο οικογενειακό σπίτι και όταν παντρεύονται φέρνουν τον σύζυγό τους σε αυτό. Αυτή η συνήθεια έχει ως αποτέλεσμα η γυναίκα να παραμένει στενά δεμένη με το σπίτι της. Δεν είναι μόνο η οικοδέσποινα κι ο αρχηγός της οικογένειας, όσο ο άντρας της ταξιδεύει, αλλά κι η αποκλειστική ιδιοκτήτρια του σπιτιού και αυτό γίνεται πιο εμφανές, όταν η γυναίκα πεθάνει. Από την άλλη ο θάνατος της γυναίκας του σπιτιού έχει ως συνέπεια να απολέσει ο άντρας τον τίτλο του αρχηγού της οικογένειας, ιδιαίτερα εάν τυγχάνει να βρίσκεται σε προχωρημένη ηλικία. Έτσι φθάνει στο σημείο να εξαρτάται από τις κόρες, τις νύφες ή τις κουνιάδες του.
            Θα ξαναγυρίσουμε όμως στον ηπειρωτικό χώρο, και συγκεκριμένα στο Σουφλί της Θράκης, όπου θα εξετάσουμε τα αρχιτεκτονικά στοιχεία, σε σχέση πάντα με την παραγωγή και το φυσικό περιβάλλον. Είναι αλήθεια ότι ιστορικά το Σουφλί είναι άμεσα συνδεδεμένο με τη σηροτροφία. Κατά συνέπεια, τα σπίτια ήταν διαμορφωμένα με τέτοιο τρόπο ώστε να εξυπηρετούν λειτουργικά την παραγωγή μεταξιού. Ήταν τα λεγόμενα κουκουλόσπιτα[10]. Τα σπίτια αυτά ήταν χτισμένα από συμπαγή τούβλα ή πλίνθους ή πέτρες και είχαν από έναν έως τρεις ορόφους. Όταν είχαν τρεις ορόφους η εκτροφή γινόταν στους δύο τελευταίους, όταν είχαν δύο γινόταν στον ένα και όταν το σπίτι ήταν μονώροφο η εκτροφή γινόταν μέσα σε κάποιο δωμάτιο και η οικογένεια περιοριζόταν σ' ένα άλλο. Τα κουκουλόσπιτα είχαν πολλά παράθυρα για ν' αερίζονται οι μεταξοσκώληκες κατά τη διάρκεια της εκτροφής και πόρτες στους επάνω ορόφους για να ρίχνονται στα κάρα τα υπολείμματα και να χρησιμοποιούνται με άλλους τρόπους. Γενικά από την εκτροφή των μεταξοσκωλήκων όλα χρησιμοποιούνταν και τίποτα δεν ήταν άχρηστο.
            Επίσης, θα πρέπει να επισημάνουμε ότι η παρουσία των ανδρών της οικογένειας στην κοινωνία του Σουφλίου ήταν συνεχής, ακριβώς λόγω των γεωργικών και κτηνοτροφικών ασχολιών. Επομένως, οι κατοικίες ήταν μεγαλύτερες και σχεδιασμένες να καλύψουν όλες τις ανάγκες. Επιπρόσθετα, σε αντιδιαστολή με το Καστελόριζο, ο άντρας είναι ο ιδιοκτήτης και κυρίαρχος του σπιτιού, ενώ η γυναίκα μετά τον γάμο εγκαθίστανται στο σπίτι του ανδρός της.
            Μετά το Σουφλί δεν θα μπορούσαμε να παραλείψουμε την Πηλιορείτικη αρχιτεκτονική η οποία διακρίνεται σε όλα τα οικήματα και τις εκκλησίες του Πηλίου. Έχει διατηρηθεί στο πέρασμα των χρόνων και είναι εμφανής τόσο στα σπίτια όσο και στα παραδοσιακά αρχοντικά που βρίσκονται σε κάθε χωριό του Πηλίου. Τα υπέροχα αυτά οικήματα εντυπωσιάζουν με την επιβλητική ομορφιά τους και προσφέρουν ένα δείγμα αρχιτεκτονικής που εναρμονιζόμενη με το φυσικό περιβάλλον έχει διατηρήσει την εικόνα του Πηλίου αναλλοίωτη.
            Τα περισσότερα αρχοντικά του Πηλίου είναι χτισμένα με πέτρα και πλάκες που εξορύσσονται στα ορυχεία του Πηλίου. Πολλά αρχοντικά και οικήματα ανήκουν στην πρώιμη πηλιορείτικη αρχιτεκτονική και έχουν τρεις ορόφους, όπου η βάση είναι πάντα χτισμένη με πέτρα ενώ τα πάνω πατώματα είναι χτισμένα σε συνδυασμό πέτρας και ξύλου. Στο ισόγειο υπάρχει η μεγάλη και υπερυψωμένη πόρτα της εισόδου ενώ τα παράθυρα σε αυτό τον όροφο είναι συνήθως λίγα και μικρά . Τα πάνω πατώματα έχουν μεγάλα παράθυρα και άπλετο φως. Η σκεπή των αρχοντικών και των σπιτιών είναι καλυμμένη με πλάκες Πηλίου οι οποίες έχουν χρωματισμούς σε γκρι τόνους.
            Τα περισσότερα αρχοντικά ανήκουν στον βορειοελλαδίτικο τύπο, ο οποίος αναπτύχθηκε στην περίοδο της Τουρκοκρατίας, όταν κατέφυγαν στο Πήλιο ομάδες προσφύγων από την Ήπειρο, οι οποίοι ήταν μάστορες[11] και τεχνίτες της πέτρας. Υπάρχουν και αρχοντικά που ανήκουν στον νεοκλασικό τύπο που τον έφεραν στο Πήλιο οι ομογενείς της Αιγύπτου, με λιτές γραμμές μεγάλα και συμμετρικά τοποθετημένα παράθυρα, σιδερόφραχτα μπαλκόνια και μαρμάρινες λεπτομέρειες. Οι τοίχοι των αρχοντικών είναι πολύ φαρδιοί πολλές φορές μέχρι και 20 εκατοστά στο ισόγειο. Με αυτό τον τρόπο τα οικήματα είναι δροσερά το καλοκαίρι και ζεστά το χειμώνα, διατηρώντας τη θερμοκρασία του εσωτερικού σταθερή όλο το χρόνο.
Όλα τα αρχοντικά έχουν εντυπωσιακή διακόσμηση τόσο στη εξωτερική όψη του κτιρίου με τα πέτρινα φουρούσια ή τις ξύλινες αντηρίδες, τις περίτεχνες ξύλινες εξώπορτες, τις μαρμάρινες σκάλες και τους πολύχρωμους φεγγίτες. Το ίδιο και στο εσωτερικό των οικημάτων με τα μιντέρια, και τα ξύλινα ή ξυλόγλυπτα ταβάνια. Ακόμη, πολλά από αυτά έχουν μεγάλους κήπους γεμάτους με πολύχρωμα λουλούδια και φυτά καθώς το Πήλιο φημίζεται για την πλούσια βλάστηση και το εύφορο έδαφος του. Τέλος, εντυπωσιακοί εντυπωσιακοί είναι και οι εσωτερικοί χώροι των αρχοντικών. Στα παλαιότερα χρόνια οι εύποροι κάτοικοι του Πηλίου έχτιζαν αρχοντικά για τις κατοικίες τους και τα διακοσμούσαν με όμορφα έπιπλα, χαλιά, ζωγραφικούς πίνακες και τοιχογραφίες, καθώς και αντίκες.
V. Συμπεράσματα
            Από την παράθεση των συγκεκριμένων παραδειγμάτων διαπιστώνουμε ότι η παραδοσιακή αρχιτεκτονική αποτύπωσε με ενάργεια τις πολιτισμικές αντιλήψεις μέσα από το πρίσμα των συνθηκών που επικράτησαν την εποχή που άνθησε. Είδαμε το αποτύπωμα των οικογενειακών και κοινωνικών δομών, καθώς και της κοινωνικής ιεραρχίας μέσα από την Περίθεια στην Κέρκυρα, τους νομάδες Σαρακατσάνους, την Έλυμπο της Καρπάθου, τους ακριτικούς οικισμούς του Καστελόριζου και του Σουφλίου. Ανιχνεύσαμε τους τρόπους με τους οποίους οι εσωτερικοί και εξωτερικοί χώροι απηχούν τις αντιλήψεις για το φύλο με βασικό παράδειγμα το Καστελόριζο. Τέλος, συνδέσαμε τη μορφή της οικιστικής ανάπτυξης σε συνάρτηση με τις παραγωγικές δραστηριότητες και τη σχέση της με το φυσικό περιβάλλον, στην ορεινή Ελλάδα, στο Καστελόριζο, το Σουφλί και το Πήλιο. Κοινή συνισταμένη όλων η αντιπροσωπευτικότητα των κτισμάτων μιας συγκεκριμένης χρονικής περιόδου κάτω από ορισμένες συνθήκες. Κατά συνέπεια, η κατοικία, και κατ’ επέκταση ο οικισμός, καθίσταται ιστορική κατηγορία η οποία είτε αναπτύσσεται περαιτέρω, είτε παρακμάζει, αφήνοντας ανεξίτηλο το υλικό του αποτύπωμα κατά τη διάρκεια του χωροχρονικού συνεχούς.


[1] Γαβαλά Ελένη κ.ά., Η Ζωή στη Βόρεια Ορεινή Κέρκυρα το Πρώτο Μισό του Εικοστού Αιώνα, Λεύκωμα Μαθητών Γυμνασίου Δήμου Θιναλίων Σχολικής Χρονιάς 2003-2004, 8
[2] Ε. Σπαθάρη – Μπεγλίτη, «Αρχιτεκτονική-Γλυπτική-Ζωγραφική», στο Α.Ι. Γουήλ Μπαδιεριτάκη κ.ά : Παραδοσιακή Τέχνη και Τεχνολογία, Τόμος Β’ (Πάτρα 2002): 115
[3] Στο ίδιο: 117
[4] Στο ίδιο: 113
[5] Τσενόγλου Ε., «Η αθέατη διάσταση του χώρου», Εθνολογία τ.2, 1993: 83
[6] Γκαγκούλια Παναγιώτα, «Η αρχιτεκτονική και πολεοδομική οργάνωση του χώρου στο Σουφλί και η σηροτροφία», στο Π. Γκαγκούλια κ.ά: Η σηροτροφία στο Σουφλί, ΠΤΙ ΕΤΒΑ, (Αθήνα 1992): 119
[7] Τσενόγλου, ό.π: 62
[8] Στο ίδιο: 73
[9] Τσενόγλου, ό.π: 75
[10] Σπαθάρη, ό.π: 129
[11] Σπαθάρη, ό.π: 132


ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
  1. Γαβαλά Ελένη κ.α., Η Ζωή στη Βόρεια Ορεινή Κέρκυρα το Πρώτο Μισό του Εικοστού Αιώνα, Λεύκωμα Μαθητών Γυμνασίου Δήμου Θιναλίων Σχολικής Χρονιάς 2003-2004.
  2. Ε. Σπαθάρη – Μπεγλίτη, «Αρχιτεκτονική-Γλυπτική-Ζωγραφική», στο Α.Ι. Γουήλ Μπαδιεριτάκη κ.ά : Παραδοσιακή Τέχνη και Τεχνολογία, Τόμος Β’, Εκδόσεις Ε.Α.Π, Πάτρα 2002.
  3. Τσενόγλου Ε., «Η αθέατη διάσταση του χώρου», Εθνολογία τεύχος 2, 1993.
  4. Γκαγκούλια Παναγιώτα, «Η αρχιτεκτονική και πολεοδομική οργάνωση του χώρου στο Σουφλί και η σηροτροφία», στο Π. Γκαγκούλια κ.ά: Η σηροτροφία στο Σουφλί, ΠΤΙ ΕΤΒΑ, Αθήνα 1992.

ΕΙΚΟΝΕΣ
7. http://3.bp.blogspot.com/_kwNBO3QjMa4/SPFpkFxLr8I/AAAAAAAAEU0/zSGKYvYL9kY/s400/Olympos-03.jpg

Παρασκευή, 16 Μαρτίου 2018

Το Γοτθικόν πρόβλημα




Το τελευταίο τέταρτο του 4ου μ.Χ αιώνος προκύπτει το Γοτθικό ζήτημα με την κάθοδο των Γότθων στην Βαλκανική υπό την πίεση των Ούννων που κατέφθασαν από την Κεντρική Ασία. Οι Γότθοι, οι οποίοι κυριαρχούσαν στην Βαλτική κατά τον 3ο μ.Χ αιώνα, μετακινούνται νοτιότερα προς τις ακτές του Ευξείνου Πόντου. Από εκεί επεδράμουν κατά του ρωμαϊκού κράτους στην Βαλκανική και την Μικρά Ασία. Μία από αυτές τις επιδρομές ήταν και κατά των Αθηνών, Κορίνθου και Πελοποννήσου περί το 267 μ.Χ από ένα συγγενές φύλο, τους Έρουλους (με κοιτίδα πιθανώς την Σκανδιναυία). Προς τα τέλη του 3ου ξεκινά ο εκχριστιανισμός των. Είναι χαρακτηριστικό ότι στέλνουν αντιπρόσωπο τους στην Α’ Οικουμενική Σύνοδο της Νικαίας το 325. Κατά τον 4ο αιώνα τους εκχριστιανίζει συστηματικά ο Επίσκοπος Ουλφίλας, ο οποίος, όμως, ανήκε στο Δόγμα του Αρείου. Τους έφτιαξε, μάλιστα, και αλφάβητο. Κατά συνέπεια οι Γότθοι γίνονται Χριστιανοί υπό το αρειανικό δόγμα.

Επί εποχής Βάλεντος (363-378), ο οποίος ήτο αυτοκράτωρ στο Ανατολικό κομμάτι του ρωμαϊκού κράτους, παίρνουν άδεια και εγκαθίστανται, κυρίως, στην Βόρειο Βαλκανική και συγκεκριμένα στη Θράκη, και δευτερευόντος στην Μικρά Ασία. Πρόκειται για τον γοτθικό κλάδο των Βησιγότθων. Ο άλλος κλάδος, οι Οστρογότθοι (ανατολικοί Γότθοι) έγιναν υποτελείς των Ούννων και επέδραμαν μαζί τους (όπως αργότερα συνέβη με τους Σλάβους που ήταν αρχικά υπό την εξουσία των Αβάρων κατά τον 6ο αιώνα, οι γνωστοί αβαροσλάβοι). Το διαχωριστικό σημείο των δύο αυτών κλάδων ήταν ο ποταμός Δνείστερος. Οι γοτθικές ονομασίες των ήταν Γκρεοτούνγκοι και Θερβίγγοι. Οι ρωμαϊκές ακόμη αρχές θεώρησαν την παρουσία τους ευεργετική ώστε να αποτελέσουν, αφ’ ενός μεν εργατικά χέρια για την γη, αφ’ ετέρου να στρατολογηθούν για να ενισχύσουν τον ρωμαϊκό στρατό. Ο αριθμός τους υπολογίζεται ότι ήταν σημαντικός καθώς ορισμένοι τους ανέβαζαν σε 400 με 500 χιλιάδες, αν και θεωρούνται υπερβολικοί αριθμοί. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο Αμμιανός Μαρκελλίνος (Έλλην ιστορικός περί τα τέλη του 4ου μ.Χ που συνέγραψε στην Λατινική) ανέφερε ότι ήταν τόσοι πολλοί όσο οι κόκκοι της άμμου ενώ τους αποκαλεί θηρία.

Να διευκρινήσουμε ότι ήδη από την εποχή του Μ. Κωνσταντίνου (324-337) χρησιμοποιούντο οι Γότθοι ως “Φοιδεράτοι” που συνέδραμαν τον ρωμαϊκο στρατό. Ο Κωνσταντίνος τους είχε χρησιμοποιήσει επανειλημμένως. Η διαφορά, τώρα, είναι πως εγκαθίστανται επί ρωμαϊκού εδάφους ως ρωμαίοι υπήκοοι. Λίγα έτη μετά την είσοδό των στην ρωμαϊκή επικράτεια εξεγείρονται κατά των Ρωμαίων με αφορμή κάποιες καταχρήσεις των τοπικών κρατικών αξιωματούχων στην Θράκη αναφορικά με τα χρήματα που τους δίδονταν. Το 378 μ.Χ στην Μάχη της Αδριανουπόλεως ο αυτοκράτωρ του ανατολικού Βάλης σκοτώνεται και οι Γότθοι συντρίβουν τον ρωμαϊκό στρατό.

Λίγο αργότερα, ο Θεοδόσιος τους νικά, έχοντας ως κύρια υποστήριξη πιστούς σε αυτόν Γότθους. Προτιμά, όμως, να συνδιαλλαγεί και αυτός μαζί τους. Έτσι τους χρήζει, εκ νέου Φοιδεράτους, τους δίνει γη και υψηλά αξιώματα στον ρωμαϊκό στρατό. Το αποτέλεσμα είναι εντός ολίγων ετών ο ρωμαϊκός στρατός να αποτελείται, κυρίως, από Γότθους, οι οποίοι, παράλληλα, έγιναν κοινωνοί της ρωμαϊκής πολεμικής τακτικής. Επρόκειτο, ασφαλώς, για τεράστια αφέλεια του Θεοδοσίου ο οποίος πίστευε, ανοήτως, ότι θα τους εκπολιτίσει και θα τους αφομοιώσει, την οποία και θα πλήρωνε ακριβά σε αίμα μετά τον θάνατό του, τόσο το Ανατολικό όσο και το Δυτικό ρωμαϊκό κράτος. Παράλληλα, επειδή οι Γότθοι ήταν Χριστιανοί-Άρειοι, προχώρησε σε θρησκευτικές παραχωρήσεις έως και αλλαγή κάποιων σημείων του χριστιανικού δόγματος προκειμένου να τους ικανοποιήσει ένεκα της πολύ μεγάλης επιρροής που είχαν αποκτήσει.

Μετά τον θάνατο του Θεοδοσίου το 395 λαμβάνει χώρα ο οριστικός χωρισμός του ρωμαϊκού κράτους σε Ανατολικό και Δυτικό. Στο ανατολικό αυτοκράτωρ ήταν ο Αρκάδιος, ένας αδύναμος χαρακτήρ, υποχείριο επιτρόπων όπως ο Ρουφίνος και ο Ευτρόπιος. Την εποχή εκείνοι, οι Βησιγότθοι, οι οποίοι, όπως είδαμε είχαν αποκτήσει τεράστια ερείσματα στο κράτος, ευτύχησαν να έχουν ως αρχηγό τον Αλάριχο, ο οποίος προέβη σε εκτεταμένες επιδρομές και καταστροφές στην Νότιο Ελλάδα. Για να τον κατευνάσει ο Αρκάδιος (τηι προτροπήι των συμβούλων του και κυρίως του Ρουφίνου) τον διόρισε Στρατιωτικό Διοικητή του Ιλλυρικού (Magister Militum per Illyricum).

Όμως ο αριθμός των Γότθων ήταν πολύ μεγάλος στην Κωνσταντινούπολη. Την ίδια περίοδο και λίγο μετά δημιουργήθηκαν τρεις πολιτικές μερίδες. Η Γοτθική που ήταν και η ισχυρότερη, η μερίδα του Ευτροπίου, διαδόχου του Ρουφίνου και το Εθνικό κόμμα υπό τον Αυρηλιανό, ο οποίος ήταν υπέρ της απομακρύνσεως των Γότθων από την αυτοκρατορία. Μαζί τους συνετάχθη ο τότε Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Ιωάννης Χρυσόστομος διότι οι Γότθοι ήταν αιρετικοί. Ο ίδιος, μάλιστα, τους αρνήθηκε να χρησιμοποιήσουν μία από τις εκκλησίες της Κωνσταντινουπόλεως ως χώρο λατρείας των. Λίγο μετά, περί το 400, ξεσπά αναταραχή στην Κωνσταντινούπολη και σφαγιάζονται οι Γότθοι του Γαϊνά, ο οποίος ξεγεύγει, αρχικά στην Μικρά Ασία και μετά στην Θράκη, όπου τελικά συλλαμβάνεται, αποκεφαλίζεται από τον ηγεμόνα των Ούννων, ενώ το κεφάλι του στέλνεται στον αυτοκράτορα. Με αυτόν τον τρόπο το Ανατολικό Ρωμαϊκό κράτος, το μετέπειτα Βυζάντιο απηλλάχθη της ασφυκτικής παρουσίας των Γότθων. Χαρακτηριστικό δείγμα της καταστάσεως που επικρατούσε εκείνη την εποχή αποτελεί η επιστολή του Συνεσίου, Επισκόπου Κυρήνης, προς τον Αρκάδιο. Ο Συνέσιος όταν επισκέφθηκε την Κωνσταντινούπολη το 399 ή το 397-398, σύμφωνα με νεώτερες εικασίες ορισμένων Βυζαντινολόγων, έφριξε με αυτά που είδε. Όταν επέστρεψε στην έδρα του, στην Κυρήνη της Βορείου Αφρικής συνέγραψε μία επιστολή που τιτλοφορείται: “Η Δύναμι του Αυτοκράτορος” ή “Περί Βασιλείας”. Εκεί τον προειδοποιεί, σαφέστατα, για το που θα οδηγήσει η ανεξέλεγκτη δύναμη που έχουν αποκτήσει οι Βάρβαροι Γότθοι. Μεταξύ άλλων (διότι στην Επιστολή του ο Συνέσιος αναφέρεται και σε άλλα πράγματα, όπως η Κυρήνη αλλά και στο πως πρέπει να λειτουργεί ένας συνετός αυτοκράτωρ, πρόκειται για μία επιστολή τύπου “Κατόπτρου Ηγεμόνος”) στην επιστολή του αναφέρει:

“…οι Βάρβαροι θα χρησιμοποιήσουν κάθε μέσο, προκειμένου να αποκτήσουν την εξουσία και να γίνουν κύριοι των κατοίκων. Τότε οι άοπλοι πολίτες θα πρέπει να πολεμήσουν με ανθρώπους καλά εξασκημένους στην τέχνη του πολέμου. Πρέπει, λοιπόν να γίνει αυτό, να διωχτούν οι ξένοι από τις διοικητικές θέσεις και να στερηθούν το δικαίωμα συμμετοχής στην Σύγκλητο, γιατί κάθε τι που οι Ρωμαίοι θεωρούσαν σαν κάτι πολύ ανώτερο, έχει χάσει την αξία του χάρις την επιρροή των ξένων. Σχεδόν σε κάθε πλούσιο σπίτι βρίσκουμε έναν Γότθο σκλάβο, ενώ οι Γότθοι, επίσης, υπηρετούν ως μάγειροι ή σερβιτόροι… αλλά δεν είναι καταπληκτικό το γεγονός ότι ρυθμίζουν την πολιτική ζωή οι ίδιοι ξανθοί βάρβαροι που στην ιδιωτική τους ζωή φορούν κάπες και είναι υπηρέτες; Ο Αυτοκράτωρ πρέπει να ξεκαθαρίσει τον στρατό, ακριβώς όπως ξεκαθαρίζουμε το σιτάρι από το άχυρο και άλλα άχρηστα πράγματα, τα οποία μπορούν να καταστρέψουν τον καλό σπόρο. Ο πατέρας σας (εννοεί τον Θεοδόσιο Α’379-395) λόγω της ευσπλαχνίας του δέχθηκε, με ευγένεια, τους βαρβάρους και τους έκαμε, συγκαταβατικά, συμμάχους, δίδοντάς τους πολιτικά δικαιώματα και τιμές και χαρίζοντάς τους, γενναιόδωρα, χωράφια. Αλλά οι βάρβαροι δεν είδαν τις πράξεις αυτές σαν πράξεις ευγενείας, αλλά τις θεώρησαν ως δείγματα της αδυναμίας μας και έγιναν υπεροπτικοί και πιο κούφοι. Αυξάνοντας τον αριθμό των εντοπίων νεοσυλλέκτων και ενισχύοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο τον στρατό μας και το θάρρος μας, τακτοποιήσατε τα πράγματα όπως πρέπει. Χρειάζεται επιμονή όταν έχει να κάμει κανείς με αυτούς τους ανθρώπους. Μια λύση υπάρχει: ή να αφήσετε τους βαρβάρους να καλλιεργούν την γη, ακολουθώντας το παράδειγμα των αρχαίων Μεσσηνίων, οι οποίοι άφησαν τα όπλα και καλλιεργούσαν την γη, σαν σκλάβοι, για λογαριασμό των Λακεδαιμονίων ή να τους στείλετε από όπου ήρθαν”.

Πρωτογενείς πηγές
--------------------------
Ammianus Marcellinus: Res Gestae
Ζώσιμος: Νέα Ιστορία
Ευνάπιος: Ιστορία της μετά Δέξιππον


Δευτερογενείς
------------------

A.A Vasiliev: Ιστορία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας
Αικατερίνη Χριστοφιλοπούλου: Βυζαντινή Ιστορία 1ος τόμος