Παρασκευή 13 Νοεμβρίου 2015

Slavic Ethnogenesis and Great Power Diplomacy



By Petar Milich Washington University, St. Louis

The past three decades of this century witnessed important paradigm shifts
spanning a wide range of issues seminal to Byzantine studies. The urban continuity/
discontinuity debate, for example, represents a prime example of ongoing
reassessment in action. Although the continuity/discontinuity thesis continues
to spark lively debate, it is instructive that the original framework of
discussion, propounded decades ago, has undergone detailed nuancing.1
Archaeology and numismatics clearly played an important role in changing
the parameters of debate. Meanwhile, within Slavistik equally important
paradigm shifts took place over the same timeframe. While it is true
Byzantinists who double as Slavists are keenly aware of these trends,

1 A. Kazhdan and A. Cutler, “Continuity and Discontinuity in Byzantine History,” Byzantion
52 (1982): 429–78. This work remains the standard overview of the cardinal positions on both
sides of the intellectual divide, with the authors arguing for discontinuity. The exchange of
broadsides over continuity/discontinuity actually began in the late 1950s and early 1960s,
largely in response to G. Ostrogorsky’s “Byzantine Cities in the Early Middle Ages,”
Dumbarton Oaks Papers 13 (1959): 47–66. Since the literature on this subject is vast, I will
confine my remarks to a handful of recent contributions in English I regard as most germane.
M. Rautman’s “Archaeology and Byzantine Studies,” Byzantinische Forschungen 15 (1990):
137–65, provides in-depth discussion of the intellectual currents suffusing Byzantine
archaeology over the decades. C. Foss, “The Persians in Asia Minor and the End of Antiquity,”
English Historical Review 90 (1975): 721–47, took the debate to a new level with a broader
evidential sampling. For a critique on the limitations of archaeological evidence, see J. C.
Russell, “Transformations in Early Byzantine Urban Life: The Contribution and Limitations of
Archaeological Evidence,” in The 17th International Byzantine Congress, Major Papers (New
Rochelle, 1986): 137–54.
J. F. Haldon’s Byzantium in the Seventh Century: The Transformation of a Culture
(Cambridge, 1990) posits the primacy of internal forces in the transformation of Late Antiquity.
Most seminal is K. Randsborg’s “Between Classical Antiquity and the Middle Ages: New
Evidence of Economic Change,” Antiquity 64 (1990): 122–27 (hereafter, Randsborg,
“Antiquity”). The relevance of Randsborg’s much-neglected arguments for Byzantinistik should
not be underestimated. For a discussion of trends in the Balkans, see J.D. Howard-Johnson,
“Urban Continuity in the Balkans in the Early Middle Ages,” in Ancient Bulgaria. Papers
Presented to the International Symposium on the Ancient History and Archaeology of Bulgaria,
Part I, ed. A. G. Poulter (Nottingham, 1981).

Byzantine scholarship outside this inner sanctum has yet to grasp its import
and to assess its implications for a broad spectrum of topics, including the
urban continuity/discontinuity thesis.2
Slavists have recently propounded fascinating theories that shed new light
on seemingly insoluble problems including Slavic ethnogenesis or the equally
vexing question over the nature and extent of the Slavic migrations and installations
in the Balkans.3 What are the implications of these paradigm shifts?
For Byzantinists interested in acculturation mechanisms, the future looks
bright indeed as new approaches to old problems are being elucidated. Yet
there is one caveat. While researchers are poised to make the transition to a
higher niveaux, the unfolding political drama in the Balkans tends to eclipse
initiatives aimed at reconstructing the past based on those new methodologies,
methodologies that do not lend themselves easily to partisan manipulation.
The time has come for a serious discussion about the nature and extent of this
phenomenon, for in an oblique way it is Byzantine studies as a whole that is
under attack.4

2 H. Birnbaum, “The Slavic Settlements in the Balkans and the Eastern Alps,” in Byzantine
Studies: Essays on the Slavic World and the Eleventh Century, ed. Speros Vryonis, Jr. (New
Rochelle, 1992) (hereafter cited as Birnbaum, “Settlements”). Birnbaum provides a detailed
overview of recent linguistic scholarship on the Slavs. Much progress has been made in the
reconstruction of Common Slavic. See, for example, H. Birnbaum and P. T. Merrill, Recent
Advances in the Reconstruction of Common Slavic (Columbus, Ohio, 1985). See also P. Iviç,
“Balkan Slavic Migrations in the Light of South Slavic Dialectology,” in Aspects of the
Balkans: Continuity and Change., ed. H. Birnbaum and S. Vryonis, Jr. (The Hague and Paris,
1972), 66–86 (hereafter cited as Iviç, “Migrations”). Cf. Birnbuam’s earlier work, “The
Original Homeland of the Slavs and the Problem of Early Slavic Linguistic Contacts,” Journal
of Indo-European Studies 1 (1973): 407–21, written before the most recent paradigm shift
occurred.
3 O. Pritsak, “The Slavs and the Avars,” Settimane di Studio del Centro Italiano sull’ alto
Medioevo 30 (1983): 353–432 (hereafter cited as Pritsak). Pritsak’s study remains one of the
more controversial theses advanced to date. An equally provocative thesis is H. Kunstmann’s
Beiträge zur Geschichte der Besiedlung Nord-und Mitteldeutschlands mit Balkanslaven
(Munich, 1987). Significantly, Kunstmann has received the cautious endorsement of senior
Slavists.
4 S. Vryonis., “Recent Scholarship on the Continuity and Discontinuity of Culture: Classical
Greeks, Byzantines, Modern Greeks,” in The “Past” in Medieval and Modern Greek Culture,
ed. S. Vryonis (Malibou, 1978), 236–56 (hereafter cited as Vryonis, “Scholarship”). Vryonis
wrote this piece at a time when détente was in full swing and U.S.-Soviet relations were
enjoying a pre-Reagan thaw. Thus, the milieu was ripe for sober analysis of partisan
motivations vis-á-vis Byzantinistik during the height of the Cold War by a certain clique of
Western scholars. See also the companion piece by W. Goldschmidt, “The Cultural View of
History and the Historical View of Culture,” in Vryonis, Past, 227–35, and A. L. Kroeber and
C. Kluckhohn, Culture, A Critical Review of Concepts and Definitions (Cambridge, Mass.,
1952).

There is no shortage of literature these days dealing with the so-called
Wars of Yugoslav secession. The output staggers the imagination. There is,
however, a subtle yet consistent theme running through much of this literature
that should give Byzantinists pause for concern simply because it resurrects
old and unsavory themes such as original settlers/historical rights. This particular
thread lies at the core of a spate of recent books on Bosnia-
Herzegovina and Kosovo.5
In this regard it is interesting to note that striking parallels exist here too
between recent scholarly output on the Balkans and nineteenth-century debate
on the Slavic Landnahme. Today it is fashionable to dismiss the early debates
over the origins of the Slavs as representing hieroglyphs masking nineteenthcentury
political and cultural issues.6 Yet in view of recent developments it
appears future historians will condemn us for being prisoners of our own
Zeitgeist.
This paper will explore the nexus between nationalism in nineteenth- and
twentieth-century scholarship on Byzantium and recently elaborated
paradigms regarding Slavic ethnogenesis. It will focus on scholars whose
published works once again engender controversy. Our discussion begins
with a precis of Jacob P. Fallmerayer’s Geschichte der Halbinsel Morea
während des Mittelalters, the first edition of which was published in Stuttgart
between 1830–36.7 Fallmerayer exercised a profound influence on subsequent
scholarship regarding Slavic migrations and installations in Greece. His first
edition postulated the virtual extirpation of Greeks in the Balkan Penninsula
at the hands of the Slavs. The descendants of Pericles had perished in the
Slavonic deluge that followed in the wake of Maurice’s fateful deposition in
A.D. 602. Not a single drop of Greek, or for that matter Nordic, blood coursed

5 N. Malcolm, Bosnia: A Short History (New York, 1994); Idem, Kosovo: A Short History
(New York, 1998); R. D. Kaplan, Balkan Ghost: A Journey Through History (New York,
1993); M. A. Sells, The Bridge Betrayed: Religion and Genocide in Bosnia (Berkeley, 1996).
6 R. Roessler, “Über den zeitpunkt der slavischen Ansiedlung an der unteren Donau,”
Sitzungsberichte d. Kais. d. Wissenschaften, Phil-Hist. Klasse 73 (1873): 77–126. Together
with Fallmerayer, Roessler was the modern architect of the Landnahme thesis. His work was a detailed refutation of P. J. ·afárik’s classic peaceful infiltration theory, titled Les Antiquites
slaves (Prague, 1836–37). For an important nineteenth-century analysis cut in the Von Rankean mold of “objective historiography,” see K. Jireãek’s excellent and indispensable Geschichte der Serben, vol. 1 (Gotha, 1911), vol. 2, part 1 (Gotha, 1918). See also, idem, Die Heerstraße von Belgrad nach Constantinopel und die Balkanpässe (Prague, 1877).
7 J. Fallmerayer, Geschichte der Halbinsel Morea während des Mittelalters (1830–36; reprint, Hildesheim, 1965). Fallmerayer’s work represents his belated responsa to the political action of the Philhellenes, who had made inroads into the then emerging public opinion on the Continent.
For a modern analogue from the 1950s see T. Spencer, Fair Greece! Sad Relic. Literary
Philhellenism from Shakespeare to Byron (London, 1954).

through the veins of these interlopers. According to Fallmerayer, the Slavs
abandoned their putative Urheimat, localized by various nineteenth- and
twentieth-century scholars in the Odra, Vistula, or Teterev river basins. They
subsequently made their descent upon the Balkan Peninsula, where in post-
Modern parlance they committed ethnic cleansing writ large.
These Slavs were superficially Hellenized. This circumstance was accomplished
through the missionary efforts of the Emperors and bureaucrats
resident in Constantinople. Thus Fallmerayer was an early proponent of racial
and political discontinuity. Significantly, as descendants of the Slavs, the
modern Greeks would somehow be favorably disposed toward their kinsmen
in Russia. This posed a dilemma for the Great Powers of the West, particularly
the English. Preventing the newly liberated Greek State, as it was then
constituted, from becoming a Russian client was of paramount concern to the
Foreign Office because of Greece’s strategic position in the Eastern
Mediterranean basin. The West could ill afford to dither about and let the
Russians acquire all that waterfront property.
It has been well established that Fallmerayer’s thesis had everything to do
with the exigencies of great power politics in the 1830s. Specifically, it was
aimed at undercutting Philhellene propaganda on behalf of the Greek cause—
a case eloquently laid out by Byron on the basis of repaying cultural debts.
Critical inquiry over the nature and extent of the Slavic Landnahme was
not the intended purpose of Fallmerayer’s work. Again, by arguing that the
Greeks were Hellenized Slavs, Fallmerayer was making the case for Western
intervention in the Balkans not because of some Philhellenic drivel over cultural
debts that had to be repaid, but as a means of thwarting Russian expansion
and control over the Straits.
Fallmerayer’s thesis has an explicit twentieth-century analogue in the
works of the distinguished Byzantinist, Romily Jenkins.8 As S. Vryonis, Jr.
has aptly demonstrated, Jenkins’ works are suffused with rather unsavory

8 R. Jenkins, Byzantium and Byzantinism. Lectures in Memory of Louise Taft Semple
(Cincinnati, 1963) (hereafter cited as Jenkins, “Byzantinism,”); idem, Byzantium, The Imperial
Centuries A.D. 610–1071 (New York, 1966). The core of Jenkin’s political views and
Fallmerayer’s revival are tucked discreetly between the pages of these two works. G. Arnakis
was the first to respond to Jenkin’s assertions, see “Byzantium and Greece. A Review Article a
propos of Romily Jenkins, Byzantium and Byzantinism,” Balkan Studies 4 (1963): 379–400.
Jenkin’s views elicited a belated riposte from G. Veloudis, “Jacob Philipp Fallmerayer und die
Entstehung des neugriechischen Historismus,” Südost-Forschungen 29 (1970): 43–90. Cyrill
Mango joined the fray subsequently when he weighed in to defend Jenkins with his
“Byzantinism and Romantic Hellenism,” Journal of the Warburg and Cortauld Institutes 28
(1965): 29–43. See also his necrology of Jenkins, “Romily James Heald Jenkins (1907–69),”
Dumbarton Oaks Papers 23–24 (1969–70).

statements about the racial superiority of Nordic man over homo Byzantinus.
Jenkins, who certainly knew his Greek well, engaged in the willful mistranslation
of primary sources, such as the infamous sly Slavic faces caper from
De Thematibus, in order to underscore a massive Slavic presence in the
Peloponnesus.9
Jenkins subscribed to Fallmerayer’s views regarding the Slavic origins of
the Modern Greek race in a biological sense. His elaborate arguments make
much more sense when set against the backdrop of the Cold War. Jenkins advocated
Western policy aimed at keeping the Soviet Union from gaining a
toehold on the Mediterranean and Aegean seas. In this regard, the parallels
between Jenkins and Fallmerayer are quite manifest as both opposed further
extension of Russian influence in the Balkans into Greece.
We also know that Jenkins viewed Byzantine autocracy as the progenitor
of Soviet totalitarianism. Of course the Soviet Union is no more, yet it is interesting
to note how many policy studies analysts inside the Beltway have
extended the logic to encompass post-Soviet Russia. Russia is incapable of
effecting the transition from totalitarianism to democracy in the same way
that Byzantium failed to make the transition to a fully-fledged, Western-style
feudalism, and ultimately, to modernity. Russia must be kept isolated and
prevented from regaining former territories in the so-called “Near Abroad,”
much less the Balkans, which the U.S. now clearly regards as being within its
political sphere of influence. Hence, Toynbee’s fossil thesis seems to resonate
well with the likes of Zbigniew Brzezinski or Sandy Burger.10
Curiously, whether consciously or unconsciously, Jenkins’ static conception
of Byzantine culture appears to have found fertile ground in the imagination
and works of Samuel P. Huntington, who holds that certain cultures (i.e.,
among them those derived from static and immutable Byzantium) are not

9 Constantine Porphyrogenitos, De thematibus, ed. I. Bekker (Bonn, 1840). Modern edition by
A. Petrusi (Vatican, 1952), 91. Jenkins chose to render the passage in question, garasdoeides
opsis esthlabomene, as “sly Slavic faces,” a deliberate mistranslation of the text in order to
bolster the impression that the Slavic presence in the Peloponnessos was greater than it actually
was. This is hardly oversight from a scholar whose command of Classical and Medieval Greek
was impressive to say the least.
10 J. Heilbrunn and M. Lind, “The Third American Empire,” New York Times, 2 January 1996,
late edition, section A, p. 15. Most seminal in the elucidation of Washington’s new grand
strategic policy that views the Balkans as the Western terminus of a broad political sphere of
influence whose core represents the Caucasus and the Muslim world. See also, Mortimer
Zuckerman, “The Big Game Gets Bigger. Russia Will Gain Wealth and Influence If It Controls
Caspian Sea Oil,” U.S. News and World Report, 10 May 1999 (http://www.usnews.com/
usnews/issue/990510/10edit.htm), and Michael T. Klare, “The Clinton Doctrine,” The Nation
Magazine, 19 April 1998. “West Dragged into Reluctant Colonialism in Bosnia,” Reuters, 19
August 1998.

assimilable into the matrix of Western Civilization. Such proponents seem to
forget that Eastern and Western Europe derived their formal cultures from a
single matrix, the Christian Roman Empire.11
Huntington’s thesis cannot simply be dismissed as an aberration for, as is
well known, Alexander Solzhenitsyn and individual senior pundits at the New
York Times have for some time exchanged intellectual broadsides over the
validity and place of homo byzantinus, and by extension, slavia orthodoxa
within the cultural-historical scheme of things.12
The scholarship of Fallmerayer and Jenkins is suffused with political and
racial overtones. The reason for this is that Jenkins derived many of these
ideas from Arthur de Gobineau.13 Considerable ink has been spilled by others
on the rejection of these ideas and why this should be the case. It is not my
intention to vilify or to recuse Fallmerayer and Jenkins. I merely wish to point
out the irony of our present circumstances, for we have indeed come full
circle—Arnold Toynbee must be smiling. Meanwhile, the real issues of any
consequence, namely Slavic ethnogenesis, Slavic migrations and installations

11 S. P. Huntington, “The Clash of Civilizations,” Foreign Affairs 72 (Summer 1993): 22–49
(cited hereafter as Huntington, “Clash”). Huntington is Albert J. Weatherhead III Professor at
Harvard University and a contemporary proponent of Jenkensian culture theory. This particular
article contains the kernel of his views vis-à-vis the inassimilable homo byzantinus which he of
course subsequently reworked into his controversial book, The Clash of Civilizations and the
Remaking of the World Order (New York, 1996).
12 A. I. Solzhenitsyn, “Solzhenitsyn Compares NATO, Hitler,” The Moscow Times, 29 April
1999.
13 A. de Gobineau, The Inequality of Human Races, trans. A. Collins, (New York, 1915).
Vryonis is quite right when he states that the Comte de Gobineau’s views on racial theory
continue to exercise a profound influence on Western scholarship (Vryonis, “Scholarship,” n.
38, p. 256). Little did he dream the cycle would repeat itself after the collapse of the U.S.S.R
proof positive that a resurgent Russia, not Communism (a Western intellectual construct after
all) was in the end the principal threat to Western security. For instance, in “The Premature
Partnership,” Foreign Affairs 73 (March-April 1994): 72, Brzezinski states: “Russia can be
either an empire or a democracy, but it cannot be both.” Brzezinski then goes on to say that
Russia is becoming another empire and its advance in the “near abroad” must be checked. In an
article written three years later, Brzezinski minces no words as he advocates an American
Drang nach Osten to the Caucasus whose goal is the isolation of Russia; see The Grand
Chessboard: American Primacy and Its Geostrategic Imperatives (New York, 1977). For
iterations on the Brzezinski thesis see R. Holbrooke, “America, A European Power,” Foreign
Affairs 75, nos. 4–5 (March-April 1995): 38–51, and David Gompert, “How to Defeat Serbia,”
Foreign Policy 73 (July-August 1994): 30–42. Vryonis’s identification of Jenkins’s racial
views with those of H. Guenther (The Racial Elements of European History; London, 1927) is
most apt, only now we can add the names of S. Huntington, J. Kirkpatrick, and Z. Brzezinski,
inter alia, to the list of rabid Byzantophobes. Cf. J. Barzun, Race, A Study in Modern
Superstition (New York, 1937). See also C. Coon, The Races of Europe (New York, 1939) for
incisive critiques of Gobineauian theory.

in the Balkans are in danger of being relegated to the background at a critical
juncture. Detours of this sort will gain us no new insights.
Viewed from this perspective, Dimitri Obolensky’s Byzantine
Commonwealth and Robert Browning’s Byzantium and Bulgaria represented
important departures from the intellectual malaise implicit in past histories.
Their approaches to culture broadened discussion by moving the methodological
pegs beyond the confines of strictly political and biological issues. In so
doing it was possible for Browning to argue for evolution in Byzantine culture,
while Obolensky could press the case for a more holistic view of
Byzantine culture.14 Methodologically, Obolensky’s emphasis on identifying
acculturative mechanisms helped pave the way for subsequent studies by
Vladislav Popoviç and Zhivka Vuzharova that pushed the envelop further.
Of course, the primary focus of Obolensky’s study was the upper end of
the settlement hierarchy, on institutions that translated Byzantine formal culture
to the Slavs, meaning monastic scriptoria such as those in and around
Preslav, on Mount Athos, or throughout Nemanjiç Serbia.
Obolensky paid short shrift to the issue of cultural interaction during the
Slavic migration period. He did so because he viewed these contacts as
ephemeral.15 It seems the depredations wrought by the Slavs between the
sixth and seventh centuries were simply too extensive. The Balkans became a
tabula rasa. His explanation was that Slavic social evolution produced autarkic
and inchoate communities that simply did not possess the requisite political
structures needed to maintain sustained interaction with a centralized state.
In his view, during the Slavic migration period the Balkans were
… sinking under a deluge of savagery and extermination… No Clovis
or Theoderic arose among the Slavs during the first two centuries of
their sojourn in the Balkans to mold their scattered communities into
a nation or state and to enable their barbarian culture to achieve a
peaceful and profitable symbiosis with the Greco-Roman civilization
of Byzantium.16

14 R. Browning, Byzantium and Bulgaria (London, 1975). D. Obolensky, Byzantine
Commonwealth: Eastern Europe, 500–1453 (London, 1971). It is interesting to note that
Obolensky’s Commonwealth has gone out of print, in addition to Thomas Emmert’s Serbian
Golgotha: Kosovo, 1389, and Monumenta Serbo-Croatica. If the attrition rate continues at this
pace, university instructors will have little of substance in English to offer their students. For
the moment, John V.A. Fine’s two-volume survey of Medieval Balkan History is available as is
Marvin Kantor’s Medieval Slavic Lives; again, for the moment.
15 Obolensky, Commonwealth, 47 ff.
16 Idem, 57.

Obolensky went on, of course, to posit the existence of a Byzantine
Commonwealth, a concept no doubt inspired by the model of the British
Commonwealth of nations. Obolensky’s use of an explicitly modern political
construct to describe a pre-modern phenomenon has rightly engendered some
criticism. However, the principal objection lies in the issue of mimesis. To
what degree was Symeon’s Bulgaria or Stefan Du‰an’s Serbia a carbon-copy
of Byzantium? Are we not dealing with two fundamentally disparate cultures,
with a veneer of Byzantinization? Here Obolensky and Robert Browning part
company even though on the question of the Slavic invasions and migrations
there is consensus, for both invoke the tabula-rasa scenario.17
Many Slavists have recently questioned the validity of referring to sixthcentury
Slavs as socially aware of themselves as a distinct sociolinguistic
community. One such approach is often dubbed the Altaic school. The doyen
of this evolving approach is Omeljan Pritsak, who holds that the term Slav
means “trained slave.”18 Thus the term Slav is not an ethnonym but a terminus
technicus that Jordanes and Procopius clearly understood in their day and
used with this explicit sense in mind. Its original meaning became garbled
over the course of the next few centuries when the self-ascription Slav eventually
assumed the meaning of an ethnonym, sometime between the final
destruction of the Avar Khaganate by the Franks, and the dispatch of the
Cyrillo-Methodian missions. According to Pritsak, the Slavs were the amphibious
assault troops of their day, who with their single-straker monoxyla
specialized in riverine operations and in guerilla warfare. These warriors
underwent rigorous training in special camps run by Avars, and other groups
belonging to the confederation. When viewed from Pritsak’s perspective,
Jordanes’s enigmatic references to vagina nationum or officina gentium
assume an explicit meaning.
All of the constructs just discussed represent iterations on the theme of
elite dominance. Under an elite dominance regime, a small group of warrior
horsemen, in this case Avars from the steppes, asserts political mastery over
sedentary folk because they are highly stratified vis-à-vis their more egalitarian
subjects. Moreover, they possess superior military technology, including
some degree of poliorketic skills, and they use trained slaves as the shock
troops of their day to complement their cavalry operations. During Bayan’s
campaigns of the 580s for instance, Avar cavalry operated chiefly in the

17 R. Browning, Byzantium and Bulgaria. An eloquent proponent of evolution in Byzantine
culture, Browning nonetheless postulates discontinuity (tabula rasa, his phrase) for the
barbarian successor states of the Balkans. See Medieval and Modern Greek (London, 1969).
18 Pritsak, “Slavs and Avars,” 383 ff.

Danubian plain, while the Slavs under their authority exploited their militaryecological
niche.
According to Pritsak, Slavic self-awareness was induced from above, by
the more highly stratified Avars. Through Avar interventions, many segments
of the Romanized and non-Romanized substratum of the Balkan Peninsula
acquired social and linguistic cohesion in the military training camps.
Interestingly, this approach accords rather well with recent findings on the
linguistic origins of Common Slavic. The crystallization of Common Slavic
did not occur until the sixth century after Christ. Moreover, the first cultural
complexes attributable to the Slavs correspond to the fifth and sixth centuries.
Clearly the late fifth and sixth centuries represent an important phase in the
sociolinguistic development of the future Slavs.19 However, this does not
mean that the bearers of Korchak or Prague-like pottery, whose language and
material culture had recently coalesced, viewed themselves as a broad sociolinguistic
community that used the macro-ethnonym Slav.
One explanation for this is that linguistic groups are not always synonymous
with social groups. The crystallization of Common Slavic and the subsequent
cultural development of the Slavs may well be the result of convergence,
not cultural isolation. Common Slavic developed over an extensive
and fluid area that included various linguistic groups and overlapping, permeable
cultural complexes much like a palimpsest. Its development took place
after groups had settled, and not while they were on the move, for migrations
tend to smooth out linguistic differences. Thus, the assumptions of a unitary
Slavic homeland, a unitary Common Slavic idiom, an ethnogenesis that
occurred millennia ago, and large-scale, long distance migration do not sustain
scrutiny.
The recent rejection of nineteenth-century norms on the linguistic unity of
Common Slavic represented an important step in establishing a new reconstruction.
We now know that dialectal diversity among the speakers of
Common Slavic was greater than previously thought. The error is attributable
to nineteenth-century Slavists who supposed that Common Slavic developed
along the same lines as the Romance languages, which in turn supposedly
derived from a unified Latin, a view long since rejected by Latin scholars.20

19 H. Birnbaum, “Slavic Settlements.” O.N. Trubachev, “Linguistics and Ethnogenesis of the
Slavs: The Ancient Slavs as Evidenced by Etymology and Onomastics,” Journal of Indo-
European Studies 13, nos. 1–2 (1982–85): 203–56. H.G. Lunt, “Slavs, Common Slavic, and
Old Church Slavonic,” in Litterae Slavicae Medii Aevi (Festshrift F.V. Mare‰), ed., J. Reinhart
(Munich, 1985), 185–204. Jankoviç’s latest.
20 C. Renfrew, Archaeology and Language: The Puzzle of Indo-European Origins
(Cambridge, 1990), 67 ff.

Each of the elite dominance paradigms presupposes a substantial degree
of population displacement. Even Obolensky, apropos Fallmerayer, invokes
emotive language when he speaks of savagery and extermination. The sheer
persistence of this outlook is attributable to the disproportionate weight historians
once assigned to the extant literary sources. These sources certainly
paint a bleak picture of devastation and human suffering. Nevertheless, while
recognizing the importance of invasions, it is a mistake to make sweeping
generalizations about wholesale population displacement in the Balkans that
are based on the selective marshaling of those sources, for they were prone to
exaggerate the scope of the Slavic depredations, sometimes for literary effect.
It should be remembered that those selfsame sources are fraught with
concrete references to peaceful coexistence. Furthermore, they attest to the
existence of many Slav communities that were independent of Avar control.
For the Slavs to have effected a Landnahme in the Fallmerayerian sense, one
must adduce evidence that they possessed the requisite level of social stratification.
21 Yet even a cursory glance at the funerary evidence published by
Zhivka Vuzharova simply does not show this to be the case. The fact is that
the funerary inventory from Bulgaria, Sarata Monteoru, and Devinska Nova
Ves points to communities that were too egalitarian to have effected a
Balkanwide Landnahme through elite dominace/constrained population displacement.
22 Only in Pannonia is there evidence of well-endowed burials that
demonstrate social ranking of any consequence. And since most of these
examples are inhumation burials, their identification as Slavic remains highly
problematic.23
The Slavization of the Balkans was a much more complex process than
the rapid conquest and the subsequent extirpation of indigenous peoples once
asserted by many scholars. While the Sklavenoi of the written sources were a
formidable fighting machine when they operated within their niche, and while
they constrained and displaced local populations in some places, they could
not have pulled off what Fallmerayer, Jenkins, and even Obolensky ascribed
to them. Hence, some other heretofore unidentified dynamic must have
played an important role in the Slavization of the Balkans in addition to these

21 Priskos of Panion attests to the presence of Romans living freely among the Huns. R. C.
Blockley, The Fragmentary Classicising Historians of the Later Roman Empire (Liverpool,
1981–83), 1:48–70, 113–23; 2:222–4000; Fragmenta, ed. F. Bornmann (Florence, 1979).
22 I. Nestor, “La necrople slave d’epoque ancienne de Sarata Monteorou,” Dacia, N.S. 1
(1957), 1–5; J. Eisner, Devínska Nová Ves (Bratislava, 1952); Zh. Vuzharova, Slaviani i
prabulgari po danni na nekropolite ot 6-11 v. na teritoriata na Bulgariia (Sophia, 1976).
23 G. László, Études archeologiques sur l’historie de la société des Avares (Budapest, 1955),
57–82.

elite dominance scenarios. For the first time, it is possible to identify the actual
mechanisms underlying this cultural transformation. The elucidation of
this issue, however, lies beyond the scope of this particular discussion.
Suffice it to say that Slavization can take place virtually in situ in ways that
obliquely cohere with P. ·arfarik’s peaceful settlement hypothesis.24
If we view the distinction between Slavs and autochthonous populations
as an artificial one, as Vladislav Popoviç is wont to do, then we are confronted
with the tantalizing prospect that the zenith of Byzantine-Slavic cultural
interaction may well stand at the beginning.25 For the subsequent periods of
Medieval Balkan history it is well known that Byzantine culture exerted a
profound influence at the level of high or formal culture. Political elites and
ecclesiastics harnessed this culture in order to project their power in
Byzantine terms. Political theory gave them the means to combat centrifugal
forces within their realms. The net effect of this diffusion on the Slavic peasantry
was in all likelihood negligible. By contrast, during the Slavic migration
phase, ordinary households were the principal foci of acculturation.
Households may have played an important role in determining which elements
of Byzantine material culture would be appropriated.26 There must
have been other foci above the level of the household—but these nodes have
yet to be fully identified. Arguably, after the conversion of the Bulgarians and
Serbs to Christianity in the ninth century, monastic scriptoria supplanted the
household as filters of Byzantine culture.
The matrix of Slavic culture consisted of diverse socio-linguistic groups
that had to meld over time. A new chapter in Slavic history was ushered into
existence when these groups saw themselves as a distinct social community.
This is what German and Russian Slavists mean when they use the term
Selbstbewusstsein, etnicheskoe samosoznanie.27
Few Western Medievalists today would assert that the invasions of the
Angles, Saxons, and Jutes resulted in the extirpation of the indigenous populations
of Britain. Even the dreaded Vikings are getting good press these days

24 J. Henning, Südosteuropa zwischen Antike und Mittelalter: Archäologische Beiträge zur
Landwirtschaft des 1. Jahrtausends u. Z (Berlin, 1987).
25 V. Popoviç, “Aux origines de la slavisation des premieres sklavinies Macédoiennes vers la
fin du Vie siécle,” Comptes rendus des séances de l’Académie des inscriptions et belles-lettres
(1980), 230–57.
26 M. Constantinu, “Elemente Romano-Byzantine in Muntentia in sec. VI–VII E.N,” Studii si
Cercetari de istorie veche 17 (1966): 665–78; A. Petre, “Quelques donnés archéologiques
concernant la continuité de la culture Romano-byzantines dans la Scythie Minuere aux Vie et
VIIe siécles de notre ére,” Dacia, N.S. (1963): 317–57.
27 A.S. Gerd and G.S. Lebed, Slaviane. Etnogenez i etnicheskaia istoriia. Mezhvuzovskii
sbornik (Leningrad, 1989), 175.

as archaeologists in England now speak of settlements where peaceful symbiosis
was the norm. This in turn has produced a nativistic reaction among
scholars who wish to restore the Vikings to their rightful place in history. In
view of these changes in Western Medieval scholarship, it makes little sense
for us to uphold paradigms about the Slavs that are rooted in nineteenth century
norms of ethnicity, culture, and language. Equally important: if we are
not more circumspect about the intrusion of on-going political questions into
our research, we may well find ourselves at the dawn of the twenty-first century
back to square one by recasting Fallmerayer in a new guise. A return to

the original settlers/historic rights approach is an intellectual dead end. Its
proponents will never get beyond the déjà connu.

Πέμπτη 12 Νοεμβρίου 2015

Κωνσταντίνος Θ' Μονομάχος




"Ἐν τούτῳ τῷ ἔτει ὁ Ῥωμαίων κατέστρεψε βασιλεὺς Κωνσταντῖνος 
οὗτος ὁ Μονομάχος, ἐν ἰδιοκτήτοις οἴκοις καὶ μὴ τοῖς ἀνακτόροις 
διαζευχθεὶς τῆς ψυχῆς, καὶ τῷ παρ' αὐτοῦ ἀνεγερθέντι ναῷ
 τὸν νεκρὸν καταθέμενος, ἀνὴρ πολιτικὸς καὶ γένους ἐπισήμου
 γενόμενος, δωρηματικός τε καὶ βασιλικῶς εὐεργετεῖν ἐπιστάμενος, 
φροντίζων μὲν καὶ τῶν ἐν πολέμοις προτερημάτων 
καὶ τοῖς ἐναντίοις ὡς ἐνὸν ἀντικαθιστάμενος, πλείονι δὲ ῥοπῇ 
τῆς τρυφῆς ἀντεχόμενος, καὶ τῶν ἀφροδισίων μὴ ἀπεχόμενος. 
ἔμελε δ' αὐτῷ καὶ ἀστεϊσμῶν καὶ τῶν ἐν μίμοις γελοιασμῶν καὶ  τῆς ἐπικαίρου
 ῥαστώνης, καὶ οἷς ἡ ζωτικὴ ψυχὴ συνέζευκταί τε καὶ συνερρίζωται".

(Μιχαήλ Ατταλειάτης)

O Κωνσταντίνος Θ' Μονομάχος (1042-1055) διεδέχθη τον Μιχαήλ Ε' Καλαφάτη (ανηψιό του Μιχαήλ Δ' Παφλαγόνα), ο οποίος είχε οικτρό θάνατο προσπαθώντας να παραγκωνίσει την λαοπρόβλητη Ζωή. Ο Κωνσταντίνος ενυμφεύθη την Ζωή αλλά μετά από λίγο έφερε και την ερωμένη του στην αυλή. 

Επί της βασιλείας του, στην προσπάθεια εξασφάλισης χρημάτων, γενικεύεται η συνήθεια της εκμίσθωσης των φόρων σε ιδιώτες, και η πρακτική εξαργυρισμού της στρατιωτικής θητείας ενώ, πιθανότατα, εισάγεται και ο θεσμός της Πρόνοιας. Οι εκμισθωτές των φόρων κατέβαλαν άμεσα στην αυτοκρατορία τους φόρους που έπρεπε να πληρώσει μια περιοχή και στη συνέχεια τους εισέπρατταν οι ίδιοι από τους φορολογούμενους. Το μέτρο αποδείχθηκε ολέθριο αφού οι ιδιώτες επεδίωκαν να εισπράττουν από τους πολίτες ποσά πολύ μεγαλύτερα από εκείνα που σύμφωνα με τους νόμους έπρεπε να τους καταβληθούν. Ο εξαργυρισμός της θητείας, η δυνατότητα δηλαδή των πολιτών να εξαγοράζουν τις στρατιωτικές τους υποχρεώσεις έφερνε κάποια χρήματα στα αυτοκρατορικά ταμεία, αλλά αποδυνάμωνε τους θεματικούς στρατούς και αύξανε τις ανάγκες σε μισθοφόρους. Τέλος, η Πρόνοια, η παραχώρηση δηλαδή μεγάλων κρατικών εκτάσεων σε επιφανείς πολίτες που θα συνέλεγαν τους φόρους των περιοχών προς ίδιον όφελος, με την υποχρέωση να τους παρέχουν προστασία, επίσης επιδείνωσε σε αρκετές περιπτώσεις τη θέση του κράτους, της εκκλησίας και των πολιτών. "ώπερ ο Μονομάχος και την των Μαγγάνων ανέθετο πρόνοιαν και τα περί της ελευθερίας αυτών ενεπίστευσεν εγγραφα". (Ιωάννης Ζωναράς) 

Το 1042 ο στρατηγός Γεώργιος Μανιάκης στασιάζει κατά του Κωνσταντίνου. Αφορμή υπήρξε το γεγονός ότι ο Μονομάχος τον απήλλαξε από την αρχιστρατηγία των βυζαντινών στρατευμἀτων στην Σικελία. Οι βαθύτερες αιτίες όμως ήταν η ασυδοσία και η διαφθορά των αξιωματούχων που περιστοίχιζαν το περιβάλλον του αυτοκράτορος, η υπερφορολόγηση των αγροτών στην επαρχία, η προκλητική απαλλαγή από τους φόρους των Δυνατών και των Μοναστηριών και η παραμέληση του στρατεύματος (σε Νεαρά του Κωνσταντίνου Ζ' του Πορφυρογέννητου αναφέρεται ξεκάθαρα η τεράστια σημασία του στρατού: "ώσπερ εν σώματι κεφαλή, ούτως εν πολιτεία στράτευμα"), το οποίο είχε επαναφέρει την αίγλη και την δόξα της αυτοκρατορίας οδηγώντας την στο ζενίθ μέσα από συνεχείς νικηφόρους πολέμους, τόσο στην Ανατολή όσο και στα Βαλκάνια (είναι χαρακτηριστικό ότι η Βυζαντινή Αυτοκρατορία ήταν η Υπερδύναμη του 1ου μισού του 11ου αιώνος και αυτό ουδείς διανοείτο να το αμφισβητήσει. Ειδικά, για την θέση της πολιτικής αριστοκρατίας έναντι των βυζαντινών ενόπλων δυνάμεων δέον να αναφέρουμε την εμφάνιση και την ραγδαία εξάπλωση ενός πατσιφιστικού ιδεολογήματος περί "διαρκούς ειρήνης" με αποτέλεσμα την σταδιακή άμβλυνση του στρατιωτικού χαρακτήρα της αυτοκρατορίας. Αυτό, βεβαίως, είναι αλήθεια ότι οφείλεται στην κόπωση από τους συνεχείς πολέμους των στρατιωτικών αυτοκρατόρων της Μακεδονικής Δυναστείας με αποκορύφωμα τον ολοκληρωτικό πόλεμο του Βασιλείου του Β' κατά των Βουλγάρων. Αυτή η στάση των πολιτικών αξιωματούχων, οι οποίοι, σημειωτέον, ήλεγχαν τον αυτοκράτορα και κατ' επέκτασιν την αυτοκρατορία, καθρεφτίζεται σε μία χαρακτηριστική Νεαρά του Κωνσταντίνου Μονομάχου: "ειρηνεύει μεν νυν το υπήκοον, ηρεμεί δε το αντίπαλον, πολλή δε γαλήνη τα Ρωμαίων κατέχει και ουδέν εστί το καθέλκον τας ημετέρας φροντίδας". 

Όμως, όλες οι αυτοκρατορίες παρακμάζουν και πέφτουν εκ των έσω και το Βυζάντιο δεν μπόρεσε να αποτελέσει την εξαίρεση του κανόνος. Όλα τα παραπάνω, λοιπόν, οδήγησαν σε ανταρσία τον Μανιάκη, όταν το 1042, και καθώς για δεύτερη φορά αγωνιζόταν με επιτυχία να ανακτήσει τη Σικελία και την Κάτω Ιταλία για λογαριασμό των Βυζαντινών, ανεκλήθη (όπως αναφέραμε άνωθεν) στην Κωνσταντινούπολη. Ο Μανιάκης τότε αποφασίζει να κινηθεί με ικανό και πιστό στράτευμα κατά της διεφθαρμένης αυτοκρατορικής κυβερνήσεως στην Κωνσταντινούπολη. Κυριεύει το Δυρράχιο και κινείται κατά της Κωνσταντινουπόλεως. Δυστυχώς, το 1043 τραυματίζεται άσχημα και υποκύπτει στα τραύματά του κατά τη διάρκεια μιας μάχης κατά των αυτοκρατορικών στρατευμάτων κοντά στην Αμφίπολη των Σερρών. 

Το 1043/1044, επίσης, έλαβε χώρα η τελευταία -αποτυχημένη και αυτή- επίθεση των Ρως κατά της Κωνσταντινουπόλεως, καίτοι είχαν ήδη εκχριστιανισθεί κατά την εποχή του Βασιλείου του Β' το 988/989. Το αποτέλεσμα ήταν να υπογραφεί το 1046 μεταξύ Βυζαντινών και Ρως μία νέα συμφωνία για εμπορικές ανταλλαγές. Έκτοτε, οι Ρως δεν ενόχλησαν ξανά το Βυζάντιο. 

Επί των ημερών του η αυτοκρατορία προσήρτησε το αρμενικό κράτος του Ανίου. Συγκεκριμένα, το 1044/1045 ο Κακίκιος παραδίδει τα εδάφη του Ανίου και της Μεγάλης Αρμενίας των Βαγρατιδών στο Βυζάντιο. Ο Βασίλειος ο Β', πριν πεθάνει, είχε φροντίσει να  υποχρεώσει τον Ιωβανεσίκη, που είχε τον τίτλο του Μαγίστρου, και ήταν ισόβιος άρχων του Ανίου και της Μεγάλης Αρμενίας πως θα κληροδοτούσε τα εδάφη του στο Βυζάντιο. Αυτό συνέβη επί των ημερών του γιου του Ιωβανεσίκη του Κακίκιου, ο οποίος, πράγματι, παρέδωσε τα εδάφη της επικρατείας του στο Βυζάντιο το 1044, εξαφανίζοντας έτσι το πλεονέκτημα που έδινε το αρμενικό κράτος ως κράτος-μαξιλάρι έναντι των εξ Ανατολών εισβολών. Αυτό φάνηκε πολύ σύντομα με την εμφάνιση των Σελτζούκων στις παρυφές των ανατολικών συνόρων του Βυζαντίου. Παράλληλα, ο Μονομάχος προέβη στην εγκληματική πράξη για την άμυνα της αυτοκρατορίας της διαλύσεως του ιβηρικού στρατεύματος ζητώντας φορολογική εισφορά από τους εκεί στρατιώτες:"κατέλυσε δε και τον Ἰβηρικόν στρατόν ἀμφί τας πεντήκοντα χιλιάδας ἀριθμούμενον διά Λέοντος τοῦ Σερβλίου, και ἀντί στρατιωτῶν φόρους πολλούς ἐπορίζετο ἀπό τῶν χωρίων ἐκείνων·" (Γεώργιος Κεδρηνός)

Το 1047 στασιάζει στην Αδριανούπολη ο Αρμένιος στρατηγός Λέων Τορνίκης, ο οποίος φθάνει να πολιορκήσει την Κωνσταντινούπολη. Είχε την υποστήριξη των στρατευμάτων την Θράκης. Τελικά, απέτυχε και πιάστηκε αιχμάλωτος Ο Μονομάχος στάθηκε και πάλι τυχερός αφού απηλλάχθη και από αυτή την πολύ σοβαρή απειλή. Αξιοσημείωτο είναι ότι λόγω των παραπάνω στάσεων η βυζαντινή δὐναμη στην Βαλκανική εξασθένησε αρκετά, με αποτέλεσμα η αυτοκρατορία να δεχθεί τις πρώτες επιδρομές από τους Πετσενέγκους, ένα νομαδικό τουρκικό φύλο και συγγενικό με τους Ούζους και τους Κουμάνους.

Έτσι λοιπόν, από το 1046 έως το 1053 λαμβάνουν χώρα μεγάλες επιθέσεις των Πετσενέγκων στα βυζαντινά εδάφη. Σε όλη σχεδόν τη διάρκεια του 11ου αιώνα οι Πετσενέγοι βρίσκονταν σε διαρκή κινητικότητα έναντι του Βυζαντινού κράτους, ευρισκόμενοι είτε στην θέση των συμμάχων αυτού (τους οποίους χρησιμοποιούσε η πάγια βυζαντινή διπλωματική τακτική απέναντι σε λαούς που πραγματοποιούσαν εισβολές και λεηλασίες στα εδάφη της), είτε σε θέση αντιπάλων της αυτοκρατορίας, οι οποίοι προέβαιναν σε διαρκείς επιδρομές λεηλατώντας, ανελέητα, τις παραδουνάβιες βυζαντινές επαρχίες της Βαλκανικής (όπως το Παρίστριον Θέμα, το Θέμα της Βουλγαρίας, αλλά και η Μακεδονία), αποσπώντας, ενίοτε, προσωρινά εδάφη. Δέον να επισημάνουμε ότι μεταξύ των ετών 1036 και 1045 ορισμένα φύλα των Πετσενέγκων, καίτοι είχαν δείξει αρχικά επιθετική συμπεριφορά κατά του Βυζαντίου, τελικά υπέγραψαν συνθήκη με την αυτοκρατορία, δέχθηκαν τον χριστιανισμό και εγκαταστάθηκαν μονίμως ως «φοιδεράτοι» σε αυτοκρατορικά εδάφη. Στην γενική εικόνα, όμως, το βυζαντινό κράτος δεν κατόρθωσε να επιβάλλει την ειρηνική συνύπαρξη με τον συγκεκριμένο λαό. Το αποτέλεσμα ήταν ότι, τόσο οι εκχριστιανισμένοι Πετσενέγκοι φοιδεράτοι όσο και οι υπόλοιποι, εκτός των βυζαντινών συνόρων, Πετσενέγοι να δημιουργούν συνεχώς προβλήματα στα σύνορα ή και εντός της αυτοκρατορίας μέχρι και τις αρχές του 12ου αιώνα. Την λύση, μετά από μερικές δεκαετίες, θα την φέρει, σε πρώτη φάση, ο Αλέξιος Α' Κομνηνός όταν με την βοήθεια των Κουμάνων θα τους συντρίψει στην Μάχη του Λεβουνίου το 1091 και οριστικώς ο γιος του Ιωάννης το 1123 όταν και θα τους εξαφανίσει, στην κυριολεξία, στην Μάχη της Βερόης (σημερινή Στάρα Ζαγόρα της Βουλγαρίας).

Το 1045 ιδρύεται το Πανεπιστήμιο των Μαγγάνων: Η πανεπιστημιακή αυτή Σχολή είχε ως αποστολή της την εκπαίδευση ανωτάτων υπαλλήλων της αυτοκρατορίας αλλά και καταρτισμένων νομικών. Ήταν χωρισμένη σε δύο τομείς, τον φιλοσοφικό με προϊστάμενο τον Ύπατο των Φιλοσόφων, θέση την οποία για έτη κατείχε ο λόγιος Μιχαήλ Ψελλός, και τον νομικό με προϊστάμενο τον Νομοφύλακα που ήταν ο διακεκριμένος νομικός και δικαστής Ιωάννης Ξιφιλίνος. Ο Ξιφιλίνος έγινε αργότερα, το 1064, Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως.

Το Σχίσμα του 1054: Οι παρεμβάσεις του πάπα σε μητροπόλεις της νότιας Ιταλίας που εντάσσονταν στη δικαιοδοσία του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως αποτέλεσαν την αφορμή για να ανακινηθούν οι δογματικές, λειτουργικές και εθιμικές διαφορές (το filioque, το πρωτείον του πάπα κ.λπ.) μεταξύ των δυο Εκκλησιών. Επιπλέον, εκείνη την εποχή Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως ήταν ο λίαν φιλόδοξος Μιχαήλ Κηρουλάριος. Ο ίδιος συνήθιζε να θεωρεί, αλλά και να αποκαλεί τον Πάπα ως «Αδελφό» και όχι ως «Πατέρα». Επιπρόσθετα συνήθιζε να χρησιμοποιεί στα έγγραφά του τον τίτλο «Οικουμενικός Πατριάρχης», αν και οι προκάτοχοί το απέφευγαν για να μην προκαλέσουν τον Πάπα. Με βάση τα παραπάνω ο Πάπας, στις επιστολές του τόσο προς τον βυζαντινό αυτοκράτορα όσο και προς τον Πατριάρχη έθεσε επί τάπητος το ζήτημα της πρωτοκαθεδρίας της Εκκλησίας της Ρώμης. Στηλιτεύει την προσπάθεια αυτοαναγορεύσεως ως «Οικουμενικού» του Κηρουλάριου, ως ενδεικτική των προθέσεων της Ανατολικής Εκκλησίας. Με όπλο την πατερική παράδοση, τα λεγόμενα και «όρια αιώνια» και τη Ρωμαϊκή πολιτική παράδοση από την οποία εκπηγάζει ο ίδιος ο αυτοκρατορικός τίτλος, υπενθυμίζει την υποχρέωση των Βυζαντινών να σεβαστούν και να αποδεχτούν την Εκκλησία της Ρώμης ως την Κεφαλή- Μητέρα των Εκκλησιών και τον Πάπα ως πρώτο τη τάξει. 

Προκειμένου να διευθετηθούν οι διαφορές μεταξύ της Ανατολικής Εκκλησίας, δηλαδή του Πατριαρχείου της Κωνσταντινουπόλεως, και της Ρωμαϊκής Εκκλησίας αποφασίστηκε να σταλούν αντιπρόσωποι του τότε Πάπα Λέοντα Θ΄. Η αντιπροσωπεία του Πάπα είχε επικεφαλής τον Καρδινάλιο Ουμβέρτο, ο οποίος ήταν ένας μεταρρυθμιστής (είχε συγγράψει το 1051 το Diversorum Patrum Senteniae, το οποίο ήταν εγχειρίδιο Κανονικού Δικαίου). Ο ίδιος δεν διάκειτο φιλικά προς την Ανατολική Εκκλησία.  

Το αποτέλεσμα ήταν να ναυαγήσουν οι συνομιλίες μεταξύ των παπικών απεσταλμένων και των Βυζαντινών αντιπροσώπων με επικεφαλής τον Πατριάρχη. Έτσι επήλθε η ρήξη με την κατάθεση αναθέματος στην Αγία Τράπεζα της Αγίας Σοφίας από τον Ουμβέρτο και την ανταπάντηση, επίσης με ανάθεμα, από την Ανατολική Εκκλησία (το οποίο, όμως, εξαιρούσε τον Πάπα). Έτσι, έχουμε το οριστικό σχίσμα, το οποίο επηρέασε κατά τους επόμενους αιώνες τις πολιτικές εξελίξεις σε Δύση και Ανατολή. Βεβαίως, να τονίσουμε εδώ ότι οι Βυζαντινοί ιστορικοί της εποχής δεν έδωσαν ιδιαίτερη σημασία σε εκείνο το γεγονός. Σύμφωνα, μάλιστα, με νεώτερες ιστορικές απόψεις το 1054 δεν αποτέλεσε κομβικό σημείο τριβής μεταξύ των δύο Εκκλησιών. Σε αυτό ίσως συνετέλεσε και η αποφυγή αφορισμού του Πάπα από τον Κηρουλάριο, ο οποίος αφόρισε μόνο τον Ουμβέρτο και την υπόλοιπη παπική αποστολή. Όπως και να έχει όμως, ήδη οι δύο κόσμοι είχαν εισέλθει σε τροχιά απομάκρυνσης ο ένας από τον άλλο. 

Υποτίμηση χρυσού νομίσματος: Ο Κωνσταντίνος Θ' ο Μονομάχος προέβη σε υποτίμηση του χρυσού Ιστάμενου (ο βυζαντινός Σόλιδος ονομάζονταν έτσι από την βασιλεία του Βασιλείου Β'). Η υποτίμηση έγινε με την μορφή της νόθευσης του χρυσού νομίσματος των 24 καρατίων με την χρησιμοποίηση ευτελών μετάλλων. Κατά συνέπεια, η σύνθεση του νέου υποτιμημένου νομίσματος που εξέδωσε περιελάμβανε 87% χρυσό, 10,90% άργυρο και 2,1% χαλκό  Σκοπός του ήταν να πληρώσει τα μισθοφορικά στρατεύματα, τα οποία είχαν αρχίσει να αντικαθιστούν τον παλιό θεματικό στρατό λόγω της σταδιακής εξαφάνισης των μικροϊδιοκτητών γης από την ανεξέλεγκτη δράση των Δυνατών. Ήδη, πριν μερικά χρόνια, ο αυτοκράτορας Ρωμανός Γ' Αργυρός (1028-1034) κατήργησε το "αλληλέγγυον" του Βασιλείου Β', με βάση το οποίο υποχρεώνονταν οι μεγαλογαιοκτήμονες να καταβάλουν τις φορολογικές επιβαρύνσεις που αδυνατούσαν να αποδώσουν οι μικροαγρότες. "Ρωμανός δε λοιπόν, ος Αργυρόπωλος εκαλείτο, των σκήπτρων επιλαμβάνεται και αυτίκα το αλληλέγγυον φορολόγημα ριζόθεν εξέκοψε..., και όσοι των επισκόπων εκ του αλληλεγγύου φορολογήματος εις ένδειαν συνεληλύθεισαν, παρ' αυτού ανεκτήθησαν". (Ιωάννης Ζωναράς)

Την επόμενη χρονιά του Σχίσματος, το 1055, ο Κωνσταντίνος ο Μονομάχος πεθαίνει ευρισκόμενος στην Μονή Μαγγάνων την οποία ίδρυσε και ευεργέτησε μέσω της Πρόνοιας. Τον διεδέχθη στον θρόνο η Θεοδώρα αδερφή της Ζωής, η οποία, στο μεταξύ, είχε πεθάνει λίγα χρόνια πιο πριν. Η Βασιλεία του ανήκει στην 50ετία της παρακμής και της σήψης.

Εν κατακλείδι, πρόκειται για έναν ανίκανο αυτοκράτορα ο οποίος:
  • σπατάλησε τα χρήματα που είχε συγκεντρώσει ο Βασίλειος ο Β'
  • προώθησε τους μισθοφόρους στον στρατό
  • άφησε τα της πολιτείας στα χέρια της παράταξης των     Πολιτικών/Γραφειοκρατών
  • νόθευσε το νόμισμα


Βιβλιογραφία

Πρωτογενείς πηγές:


1. Μιχαήλ Ατταλειάτης, Ιστορία.
2. Ιωάννης Ζωναράς, Επιτομή Ιστοριών.
3. Γεώργιος Κεδρηνός, Σύνοψις Ιστοριών.
4. Νεαρές Κωνσταντίνου Πορφυρογέννητου
5. Νεαρές Κωνσταντίνου Θ’ Μονομάχου

Δευτερογενείς
1. Χριστοφιλοπούλου Αικατερίνη, Βυζαντινή Ιστορία Β' Τόμος.
2. Οστρογκόρσκυ Γκέοργκ, Ιστορία του Βυζαντινού κράτους.
3. Wikipedia: Λήμμα Κωνσταντίνος Θ' Μονομάχος.
4. Ράνσιμαν Στήβεν, Δύση και Ανατολή σε Σχίσμα.
5. Ινστιτούτο Βυζαντινών Ερευνών, Η αυτοκρατορία σε κρίση.
6. Χέριν Τζούντιθ, Τι είναι το Βυζάντιο.

Τρίτη 10 Νοεμβρίου 2015

Ιωάννης Καμινιάτης: "Εις την άλωσιν της Θεσσαλονίκης"



Σημείωση istorias-alitheia: Ο Ιωάννης Καμινιάτης εξιστορεί το χρονικό της πρώτης, εκ των τριών, αλώσεως της συμβασιλευούσης Θεσσαλονίκης το 904 από τον εξωμότη αρχηγό του Αραβικού στόλου Λέοντα τον Τριπολίτη. Η δεύτερη άλωση ήταν από τους Νορμανδούς το 1185 και η τρίτη από τους Οθωμανούς το 1430. Η δεύτερη άλωση περιγράφεται από τον Μητροπολίτη Θεσσαλονίκης Ευστάθιο και η τρίτη από τον Ιωάννη Αναγνώστη.

Το σύντομο ιστορικό το περιγράφει η Αλκμήνη Σταυρίδου Ζαφράκα:

Την άνοιξη του 904 ο εξωμότης Λέων ο Τριπολίτης με ισχυρή ναυτική μοίρα κατευθύνθηκε προς τα Στενά του Ελλησπόντου. Διατάχθηκε ο δρουγγάριος των πλωΐμων Ευστάθιος να τον αναχαιτίσει, ο οποίος όμως αναγκάστηκε να οπισθοχωρήσει. Ο Λέων σε μια επίδειξη δυνάμεως έφθασε ως το Πάριον στην Προποντίδα, στη συνέχεια όμως εξήλθε από τα Στενά και κατευθύνθηκε προς τα δυτικά. Ο νέος αρχηγός του στόλου, ο πρωτοασηκρήτις Ιμέριος έπλευσε εναντίον του, τον πρόλαβε στη Θάσο, δεν τόλμησε όμως να συγκρουστεί μαζί του εξαιτίας των υπέρμετρων ναυτικών δυνάμεων του Τριπολίτη, «πλήθει καὶ προθυμίᾳ ὑπερέχοντας αὐτοὺς ἰδών»

Οι κάτοικοι της Θεσσαλονίκης είχαν ειδοποιηθεί για τον επερχόμενο κίνδυνο. Όπως αναφέρει ο Ιωάννης Καμινιάτης, που έζησε και περιέγραψε τα τραγικά γεγονότα της πολιορκίας και της άλωσης της Θεσσαλονίκης, ο αυτοκράτορας έστειλε τον πρωτοσπαθάριο Πετρωνά, ο οποίος, όταν είδε την κατάσταση των παραλίων τειχών, συνέστησε να ρίξουν σαρκοφάγους μπροστά από τα θαλάσσια τείχη, για να μη μπορούν να πλησιάσουν τα εχθρικά πλοία. Η προσπάθεια όμως αυτή εγκαταλείφθηκε, όταν ανακλήθηκε ο Πετρωνάς και ο στρατηγός του θέματος Θεσσαλονίκης Λέων Χατζιλάκιος διέταξε την ανύψωση των τειχών. ΄Ηταν φανερό όμως πως δεν προλάβαιναν να ολοκληρώσουν το έργο. Τα πράγματα πήγαν προς το χειρότερο, όταν έφθασε και τρίτος απεσταλμένος του αυτοκράτορα, ο στρατηγός Νικήτας που ανέλαβε την άμυνα της πόλης, ενώ κατά την υποδοχή του ο Χατζιλάκιος τραυματίστηκε πέφτοντας από το άλογο. Η μαρτυρία του Καμινιάτη και των άλλων αφηγηματικών πηγών επιβεβαιώνεται από επιγραφή στο υπέρθυρο πύλης του θαλάσσιου τείχους, που βρέθηκε το 1879 μετά την κατασκαφή του παραλιακού τείχους της Θεσσαλονίκης, στη διασταύρωση των οδών Λέοντος Σοφού και Φράγκων, και εκτίθεται σήμερα στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού της Θεσσαλονίκης:

Ἀνεκεν(ίσ)θη ἐπὶ Λέον(τος) κ(αὶ) Ἀλεξάνδρου τῶ(ν) αὐταδέλφω(ν) κ(αὶ)αὐτοκρατόρω(ν) κ(αὶ) φιλοχρίστω(ν) ἡμῶ(ν) βασιλέω(ν) κ(αὶ) ἐ[πὶ Νικολάουτοῦ] οἰκουμενικοῦ ἡμῶν πατριάρχου. / Ἀνεκενίσθ(η) ἐπὶ Λέοντ(ος) βασ(ι)-λ(ικοῦ) (πρωτο)σπαθ(αρίου) κ(αί) στρατιγῷ Θεσσαλ(ονίκης) τοῦ Χιτζιλάκηκ(αὶ) ἐπὶ Ἰω(άννου) ἀρχ(ι)[ε]πισκόπ(ου) Θεσσαλονίκης τοῦ ἐντοπίου.

Το πρωί της Κυριακής της 29ης Ιουλίου εμφανίστηκε ο αραβικός στόλος και πλησίασε την πόλη. Ο αρχηγός των Σαρακηνών επιθεώρησε τα τείχη, για να επισημάνει τα αδύνατα σημεία. Ο Καμινιάτης περιγράφει τις επιθέσεις των εχθρών και τον ηρωισμό των υπερασπιστών της πόλης, την αλλοφροσύνη του λαού και την καταφυγή του στον ναό του Αγίου Δημητρίου και στους άλλους ναούς, αλλά και τον τρόπο, με τον οποίο κατάφεραν οι Σαρακηνοί να υπερκεράσουν το θαλάσσιο τείχος. Ένωσαν ανά δύο τα καράβια τους και με αυτοσχέδιους ξυλόπυργους που ήταν ψηλότεροι από το τείχος εισέβαλαν στην πόλη τα ξημερώματα της Τρίτης 31 Ιουλίου. Δέκα μερόνυχτα κράτησαν οι σφαγές και οι λεηλασίες, και όσοι επέζησαν, όπως ο Καμινιάτης ο πατέρας και τα αδέλφια του, φορτώθηκαν σε καράβια για τα σκλαβοπάζαρα της Κρήτης και της Συρίας. Ο Καμινιάτης μαζί με άλλους Θεσσαλονικείς κατέληξε στην Ταρσό, όπου πιθανότατα έγραψε την αφήγησή του, και εκεί έγινε η ανταλλαγή τους με Σαρακηνούς αιχμαλώτους.

Όπως αναφέρει ο Καμινιάτης, ο Λέων ο Τριπολίτης είχε σκοπό να κάψει την πόλη, μεταπείστηκε όμως, όταν Βυζαντινός αξιωματούχος που έτυχε να βρίσκεται στην πόλη, ο Συμεών, τού έδωσε άφθονο χρυσάφι που προοριζόταν για τον στρατό της Σικελίας και που είχε φέρει ο κουβικουλάριος Ροδοφύλης.

Αποσπάσματα από την πολιορκία και την άλωση της πόλεως εκ του βιβλίου του Ιωάννου Καμινιάτη:


Η αρχή της πολιορκίας – 1η ημέρα

23. […] Τα ξημερώματα της Κυριακής στις είκοσι εννέα Ιουλίου του έτους 6412 (η χρονολόγηση είναι από κτίσεως κόσμου, δηλαδή το 904) έφθασε κάποιος λέγοντας ότι τα πλοία των βαρβάρων πλησίασαν κάπου κοντά στον αυχένα του Εκβόλου που αναφέραμε. Καθώς λοιπόν η φήμη διαδόθηκε αμέσως σ’ ολόκληρη την πόλη, ξεσηκώθηκε παντού θόρυβος και σύγχυση και ταραχή, επειδή ο καθένας έλεγε και σκεφτόταν κι από κάτι διαφορετικό για το γεγονός και όλοι οπλίζονταν όπως μπορούσαν και έτρεχαν στο τείχος.  Δεν είχαν σκορπιστεί ακόμα στις επάλξεις του τείχους και να! φάνηκαν και τα πλοία των βαρβάρων από τη μύτη που είπαμε, έχοντας ανοιγμένα τα πανιά τους. Έτυχε μάλιστα από μια σύμπτωση την ώρα εκείνη να φυσάει άνεμος από πίσω τους, ώστε οι περισσότεροι να φαντάζονται ότι τα πλοία δεν έρχονται πάνω στα νερά αλλά ψηλά μέσα από τον αέρα. Ήταν όπως αναφέραμε, Ιούλιος μήνας, όταν περισσότερο από τις άλλες μέρες φυσάει εδώ δια μέσου του κόλπου ο άνεμος, που ξεκινάει από τις κορυφές του Ολύμπου της Ελλάδας και έρχεται στην πόλη από το πρωί ως την ένατη ώρα κάθε καλοκαιρινή ημέρα ανανεώνοντας την ατμόσφαιρά της. Βρίσκοντας λοιπόν εκείνον ως συνεργό οι εχθροί άραξαν κοντά μας την ώρα που άρχιζε η ημέρα. Αρχικά, φθάνοντας κάπου κοντά στο τείχος, κατέβασαν τα πανιά και παρατηρούσαν με προσοχή την πόλη, πόσο μεγάλη να ήταν. Γιατί δεν επιτέθηκαν μόλις αγκυροβόλησαν, αλλά έμειναν για λίγο αδρανείς και για να πάρουν πρώτα μιαν ιδέα για τη δύναμή μας, ποια είναι η ετοιμασία μας για πολεμικές επιχειρήσεις, και για να ετοιμαστούν γι' αυτό και οι ίδιοι. Στο μεταξύ όμως έμειναν καταφοβισμένοι μη μπορώντας να συγκρίνουν εκείνα που έβλεπαν με τίποτε απ’ όσα είχαν γνωρίσει. Γιατί αντίκριζαν μια πόλη που απλωνόταν σε μεγάλη έκταση και που ολόγυρα στο τείχος της είχε παραταχθεί πλήθος κόσμου. Το γεγονός αυτό τους προκάλεσε ακόμη περισσότερη κατάπληξη και δεν άρχισαν αμέσως τη μάχη, με αποτέλεσμα να πάρουμε κι εμείς λίγο θάρρος και στο διάστημα της απραξίας αυτής να πάει η ψυχή μας στον τόπο της.

24. Καθώς λοιπόν εμείς βρισκόμαστε σ’ αυτήν την κατάσταση, ο αρχηγός του βαρβαρικού στρατού αποφάσισε να περάσει μπροστά από όλο το τείχος, όσο βρέχεται από τη θάλασσα Ήταν ένας απαίσιος και παμπόνηρος άνθρωπος που οι πράξεις του ταίριαζαν με το όνομά του, που ήταν όνομα θηρίου, και δεν ήταν καλύτερος από εκείνο στην αγριάδα των τρόπων του και στην αχαλίνωτη ορμή του. Τον γνώρισες οπωσδήποτε κι ο ίδιος από τη φήμη του που έκανε περιβόητη την κακία του. Ποτέ ως τώρα κάποιος από αυτούς που ακούγονται ως ασεβείς δεν έχει φθάσει σε τέτοια μανία, ώστε να μην χορταίνει να βλέπει να χύνεται ανθρώπινο αίμα και να μην ζητάει τίποτε άλλο από τον φόνο των χριστιανών. Γιατί αν και υπήρξε κάποτε κι ο ίδιος χριστιανός και είχε αναγεννηθεί με το σωτήριο βάπτισμα και είχε διδαχτεί τα σχετικά με τη θρησκεία μας, όταν πιάστηκε από τούς βαρβάρους αντάλλαξε την ευλαβική πίστη με την ασέβεια εκείνων και τίποτε άλλο δεν φροντίζει πάντοτε να τους χαρίζει παρά να επιβεβαιώνει το όνομά του με τις πράξεις του και διαπράττοντας έργα ληστή και παραβάτη να περηφανεύεται γι’ αυτά. Αυτός λοιπόν ο ασυγκράτητος και παραβάτης Λέων τριγύριζε με το πλοίο το τείχος από τη θάλασσα, εξετάζοντάς το και μελετώντας με εγκληματική διάθεση από πού να κάνει την έφοδο και να το χτυπήσει. Τα υπόλοιπα πλοία αγκυροβόλησαν σ’ ένα σημείο στο ανατολικό τμήμα της παραλίας και ετοιμάζονταν. Οι κάτοικοι της πόλης μας οπλίζονταν κι αυτοί, μοίραζαν τις επάλξεις και πάσχιζαν να πάρουν θάρρος για τον αγώνα που τους περίμενε. Και ήταν στ’ αλήθεια ένας αγώνας και από τους σημαντικούς αγώνες ο ξακουστός· δεν ήταν αγώνας παλαιστή που θα προκαλούσε τον έπαινο των θεατών για την τακτική με την οποία ένα σώμα αντιστέκεται στον αντίπαλό του, ένας αγώνας που δεν είχε ως έπαθλο κάποια υλικά βραβεία που δίνουν πρόσκαιρη ευχαρίστηση στον νικητή ούτε πάλι η ήττα θα βύθιζε το νικημένο μόνο στην ντροπή, αλλά ή θα αναδείκνυε ως ασύγκριτο βραβείο τη σωτηρία μιας τόσο μεγάλης πόλης ή θα προξενούσε απαρηγόρητο πόνο αν η πόλη αυτή πάθαινε κάτι από όσα την απειλούσαν.

25. Αλλά όταν το θηρίο εκείνο επιθεώρησε ολόκληρο το τείχος και την είσοδο ακόμη του λιμανιού και είδε ότι είναι φραγμένη με μια σιδερένια αλυσίδα και με μερικά βυθισμένα πλοία, αποφάσισε ότι ήταν προτιμότερο να επιτεθεί στο σημείο εκείνο που κατάλαβε ότι δεν θα εμπόδιζαν την έφοδο των πλοίων ούτε οι παγίδες από τούς μονόλιθους που είχαμε ποντίσει από πριν έξω από το τείχος, ούτε ακόμη τα πλοία θα αντιμετώπιζαν κάποια ιδιαίτερη πολεμική ενέργεια από ψηλά, από το τείχος δηλαδή που είχαμε ανυψώσει. Αλλά, αφού σημάδεψε τα μέρη όπου το νερό της θάλασσας βαθαίνοντας χτυπάει στο πιο χαμηλό σημείο του τείχους, γύρισε στους συντρόφους του και ξεκίνησε τις εχθροπραξίες. Αυτοί λοιπόν σκορπίστηκαν γρήγορα με τα πλοία στα μέρη που τους υπέδειξαν, και βγάζοντας μια βαρβαρική και άγρια κραυγή όρμησαν πάνω στο τείχος προχωρώντας με τα κουπιά και χτυπώντας, για να μας πανικοβάλουν, τα δερμάτινα τύμπανα και κατατρομάζοντας εκείνους που βρίσκονταν στις επάλξεις με πολλά άλλα φόβητρα. Όσοι όμως ήταν στο τείχος έβγαλαν απαντώντας μια πιο δυνατή φωνή, επικαλούμενοι το σωτήριο όπλο το σταυρού για βοήθεια εναντίον των εχθρών· φωνή τόσο δυνατή, ώστε ακούγοντας οι βάρβαροι τον πολυάνθρωπο εκείνο και φοβερότερο από κάθε άκουσμα αλαλαγμό να ταραχτούν για μια στιγμή και να μην περιμένουν ότι θα κατορθώσουν κάτι, καθώς υπολόγισαν το πλήθος του λαού από το θόρυβο, ούτε ότι θα επιτύχουν, αντιμετωπίζοντας με ευχέρεια τόσο πολλούς που ρίχτηκαν στη μάχη, να εκπορθήσουν εύκολα μία τόσο μεγάλη πόλη που δεν μπορούσαν να την συγκρίνουν με καμιά άλλη. Για να μην φανεί όμως ότι πτοήθηκαν από την πρώτη προσβολή, όχι χωρίς φόβο ούτε πάλι με τη μανία που τους έπιασε ύστερα, αλλά με μία λύσσα ανάμεικτη με φόβο, πλησίασαν και αντιμετώπιζαν τους απέναντί τους με καταιγισμό βελών. Στη συνέχεια ξεθάρρεψαν κάπως και πάσχιζαν να πλησιάσουν πιο κοντά, σαν σκυλιά που γαβγίζουν για να πάρουν κουράγιο, και εξαγριώνονταν με τις επιθέσεις εναντίον τους από το τείχος. Γιατί και οι κάτοικοι της πόλης γνώριζαν καλά τη χρήση του τόξου, ήταν μάλιστα περισσότερο έμπειροι και επιτήδειοι σ’ αυτήν, αφού τοποθέτησαν στα σημεία εκείνα όλους τους Σκλαβήνους που είχαν συρρεύσει από τα κοντινά μέρη· γι’ αυτούς δεν υπήρχε τίποτε πιο εύκολο από το να ευστοχούν και τίποτε δεν μπορούσε να αντέξει τη δύναμη των βελών τους. 

26. Έτσι όμως καθώς και η μία και η άλλη πλευρά δεχόταν και έκανε επιθέσεις και η μάχη που διεξαγόταν έμοιαζε ισόπαλη, κάποιοι βάρβαροι, πιο τολμηροί φυσικά από τους υπόλοιπους και με περισσότερο θράσος, ξεχώρισαν και αφού ρίχτηκαν από τα πλοία στη θάλασσα κατεβάζοντας μαζί τους μία ξύλινη σκάλα, την έσπρωχναν κουβαλώντας την στο νερό για ν’ ανέβουν μ’ αυτήν στο τείχος, χωρίς να δίνουν σημασία στα βέλη που τους έριχναν. Ώσπου να πλησιάσουν, σκέπαζαν κολυμπώντας τα σώματά τους στο νερό και κάλυπταν τα κεφάλια τους με ασπίδες. Όταν ζύγωσαν, αφού βγήκαν από το νερό, έδειχναν μεγαλύτερη γενναιότητα αντιμετωπίζοντας τις βολές, έχοντας μόνο τις ασπίδες τους πάνω από το κεφάλι· ύστερα σηκώνοντας γρήγορα τη σκάλα από το νερό στις επάλξεις επιχειρούσαν ν’ ανέβουν μ’ αυτήν και να μπουν μέσα. Αλλά ο θάνατος πρόφτασε το σκοπό τους και πριν να καλοσκεφτούν πώς θα πραγματοποιήσουν το σχέδιο τους έχαναν τη ζωή τους. Μόνο που έβαλαν το πόδι τους στα σκαλοπάτια, και οι πέτρες που ρίχτηκαν σαν πυκνό χαλάζι εναντίον τους τούς αναποδογύρισαν στη θάλασσα και στο χαμό. Την ώρα εκείνη όλα τα πλοία γυρίζουν πίσω μην τολμώντας να επιχειρήσουν τίποτε άλλο παρόμοιο· χτυπούσαν μόνο από μακριά με πυκνά βέλη που σκίαζαν και τον ίδιο τον αέρα· κι αυτοί όμως δέχονταν παρόμοια επίθεση και με τα βέλη που τούς έριχναν εύστοχα και με ελάχιστες αποτυχίες, και με τα βλήματα από τα πετροβόλα που μόνο το σφύριγμά τους στον αέρα έκανε τούς βαρβάρους να τα χάνουν.

27. Γιατί και ο Νικήτας που ήδη αναφέραμε, ο απεσταλμένος του βασιλιά, γύριζε όλο το τείχος δίνοντας θάρρος στο λαό·  λέγοντας «άνδρες Θεσσαλονικείς, πριν από το γεγονός αυτό είχα διαφορετική γνώμη για σας και δε σας θεωρούσα τόσο γενναίους και τολμηρούς για τις πολεμικές επιχειρήσεις, επειδή δε δοκιμάσατε ούτε και αντιμετωπίσατε παλαιότερα κάτι παρόμοιο. Τώρα όμως η κορύφωση των γεγονότων μου επέτρεψε να τρέφω για σας τις καλύτερες προσδοκίες. Γιατί βλέπω ότι όλοι έχετε σώματα γεμάτα σφρίγος και ψυχές γεμάτες θάρρος και είστε όλοι σας έτοιμοι γι’ αυτά που μας περιμένουν, εμπαίζετε τους αντιπάλους και ανατρέπετε με γενναιότητα τα σχέδιά τους. Και δεν κάνετε τίποτα που να μην είναι σωστό. Πολεμάτε λοιπόν για σας τους ίδιους που είστε άντρες ξεχωριστοί και στην όψη και στα ψυχικά σας προτερήματα, και για την υπόλοιπη πόλη που τίποτε δεν τη συναγωνίζεται σε λαμπρότητα. Αν επομένως ξεπεράσετε τον παρόντα κίνδυνο, σας οφείλουν όλοι τον έπαινο τους· αν όμως συμβεί κάτι που δε θέλουμε, κάτι από αυτά που απειλούν οι βάρβαροι, δεν είναι δυνατόν να φανταστούμε τη συμφορά ή το μέγεθος της ντροπής. Για το λόγο αυτόν πολεμήστε γενναία φροντίζοντας για τη νίκη και για την πατρίδα και για σας τους ίδιους, και μην υποχωρήσετε μπροστά στη δύναμη των εχθρών και μην αφήσετε να διηγούνται για σας το παράδοξο ότι μιας στιγμής αδιαφορία σας κόστισε έναν τόσο μεγάλο κίνδυνο.» Παρακινώντας το λαό με αυτά τα παρακλητικά λόγια και γεμίζοντας με πολύ θάρρος τις ψυχές όλων έκανε το γύρο του τείχους. Και ο στρατηγός, σαν να είχε ξεχάσει το δικό του ατύχημα από την πτώση που αναφέραμε προηγουμένως, παρόλο που ήταν άσχημο και του προξενούσε πόνο μεγαλύτερο από όσο μπορούσε να αντέξει, όμως ανέβηκε σ’ ένα μουλάρι, όχι καβαλικευτά αλλά στο ένα πλευρό, και όσο του επέτρεπαν οι πόνοι από τα τσακισμένα του μέλη, γύριζε κι αυτός, τοποθετώντας τους πιο πιστούς ταξεώτες (μέλη μόνιμης φρουράς φρουρίου) σε κάποια σημεία του τείχους όπου χρειάζονταν, έτσι ώστε, όσο μπορούσαν οι ίδιοι και προκαλώντας κι όσους ήταν κοντά τους να τους μιμηθούν, να παίρνουν τα απαραίτητα μέτρα για τον πόλεμο.

28. Οι βάρβαροι λοιπόν αφού μας επιτέθηκαν όχι μόνο μία αλλά πολλές φορές ολόκληρη εκείνη την ημέρα, υποχώρησαν καθώς τα πλήγματα που δέχτηκαν ήταν όλο και πιο σφοδρά· με ένα πρόσταγμα εγκατέλειψαν τη μάχη από την πλευρά της θάλασσας, γύρισαν πίσω με τα πλοία και αγκυροβόλησαν σε μία παραλία που βρίσκεται ανατολικά της πόλης. Ύστερα βγήκαν από τα πλοία και χτυπούσαν πάλι με βέλη αυτούς που βρίσκονταν στο ψηλό τείχος, όπου εξέχει και κάποια πύλη που ονομάζεται Ρώμηκαι γειτονεύει με τη θάλασσα. Πολέμησαν εκεί ως αργά τη νύχτα, και, σαν να κουράστηκαν από την προσπάθεια, πήγαν και ησύχασαν στα πλοία κάνοντας ίσως σκέψεις πώς να μας επιτεθούν την επόμενη μέρα και ετοιμάζοντας διαφορετικά σχέδια. Εμείς πάλι, αφού πήραμε κάποια ανάσα από τη μάχη, είχαμε άλλη φροντίδα· να επαγρυπνούν αυτοί που βρίσκονταν στις επάλξεις γύρω - γύρω σ’ ολόκληρη την πόλη και να προσέχουν τους βαρβάρους, μην τύχει και στήσουν στα κρυφά κάποια νυχτερινή παγίδα ή ενέδρα, φθάσουν στο τείχος και δώσουν τέλος σ’ όλα. Γιατί είναι πανέξυπνοι σε κάτι τέτοια και μόλις βάλουν κάτι στο μυαλό τους αμέσως το εφαρμόζουν χωρίς να λογαριάζουν κανένα κίνδυνο, κι έχουν την προσοχή τους στραμμένη σ’ ένα μόνο, ν’ αρχίσουν δηλαδή αυτό που σκέφτηκαν. Κι αν το αποτέλεσμα της προσπάθειάς τους είναι αντίθετο απ’ ό,τι υπολόγιζαν, πιστεύουν ότι αρκεί η φήμη πως τόλμησαν πράγματα που ως τότε φάνταζαν αδύνατα να γίνουν. Για το λόγο αυτόν λοιπόν περάσαμε ολόκληρη εκείνη τη νύχτα επαγρυπνώντας, χωρίς να βρίσκουμε κανένα ψεγάδι στον τρόπο που πολεμήσαμε μέχρι τότε. Γιατί φθάσαμε να έχουμε τόσο θάρρος, ώστε κι ο ίδιος ο αρχηγός των βαρβάρων να τα χάσει και να προσπαθεί ύστερα να μάθει με κάθε τρόπο την αιτία, πώς αντισταθήκαμε σε κάθε επίθεση με τέτοια ανδρεία και πώς προέκυψαν τα αντίθετα απ’ αυτά που είχε ακούσει για μας κι έσβησαν οι ελπίδες του.

Δεύτερη ημέρα της πολιορκίας

29. Όταν όμως το ξημέρωμα κήρυξε τη δεύτερη ημέρα του πολέμου και οι βάρβαροι σχεδίαζαν τώρα εναντίον μας πράγματα φοβερότερα απ’ αυτά που είχαν ήδη διαπράξει, οι στρατηγοί κατέβαλλαν πάλι κάθε φροντίδα για να δυναμώσουν το θάρρος καθενός από μας και να δείξουν και το δικό τους ζήλο. Μόλις λοιπόν οι ακτίνες του ήλιου φώτισαν τον αέρα, οι βάρβαροι βγαίνοντας από τα πλοία τους όρμησαν και πάλι στο τείχος, σκορπισμένοι σε διάφορα σημεία και χωρισμένοι σε φάλαγγες οι περισσότεροι μαζεύτηκαν μπροστά στις πύλες και έβαζαν σε ενέργεια όλη την πολεμική παρασκευή τους. Άλλοι απ’ αυτούς χρησιμοποιούσαν τα τόξα κι άλλοι εκσφενδόνιζαν πέτρες που μπουμπούνιζαν σχίζοντας τον αέρα· άλλοι καθισμένοι στα πετροβόλα έριχναν από ψηλά πολύ πυκνό χαλάζι από πέτρες. Ο θάνατος λοιπόν που μας απειλούσε είχε πολλές μορφές και καθώς μας χτυπούσε απ’ όλες τις μεριές, ήταν μία φοβερή εμπειρία για όσους τους πετύχαινε. Γιατί μόνο εναντίον της πύλης που αναφέραμε, έστησαν επτά πετροβόλα σκεπασμένα από παντού που τα έφτιαξαν όταν περνούσαν από τη Θάσο, για μία παρόμοια περίπτωση. Αφού έφεραν στο τείχος απέναντι από τα πετροβόλα μερικές ξύλινες σκάλες, προσπαθούσαν να ανεβούν μ’ αυτές, όντας ασφαλείς με τις πέτρες που εκσφενδόνιζαν τα πετροβόλα·  γιατί ρίχνοντας αδιάκοπα δεν άφηναν να προβάλει κανένας ψηλά από το τείχος χωρίς να πάθει κάτι. Και καθώς είχαν σηκώσει τη σκάλα στις επάλξεις του προτειχίσματος, θα είχαν  πραγματοποιήσει τα σχέδιά τους, αν κάποια θεϊκή δύναμη δεν έδινε θάρρος σε μερικούς τολμηρούς άντρες να πηδήξουν κάτω στο μέρος εκείνο· αυτοί χτυπώντας με τα δόρατα τους βαρβάρους τούς γκρέμισαν μαζί με τη σκάλα προς τα πίσω. Και έτσι όταν είδαν ότι και τούτο το επινόημά τους δεν έβγαλε πουθενά και το έβαλαν στα πόδια έτσι που να εγκαταλείψουν και τη σκάλα, πήραμε τόσο πολύ θάρρος ώστε και να γελάμε σε βάρος τους και να χρησιμοποιούμε τα βέλη και τις πέτρες από τα πετροβόλα με μεγαλύτερη προθυμία από την προηγούμενη ημέρα και να μην τους αφήνουμε ούτε και για λίγο να πλησιάσουν στο τείχος, παρόλο που θέριευε η μανία τους και έτριζαν σαν αγριογούρουνα τα δόντια τους και θα ήθελαν, αν ήταν δυνατό, να μας κατασπαράξουν ζωντανούς. Πόσο φοβερό ήταν να τους ακούμε να μανιάζουν εναντίον μας! Πώς έδειχναν την υπερβολική τους οργή και ούρλιαζαν από το βάθος της ψυχής τους και πώς φανέρωναν την παραφορά τους με τούς αφρούς που έβγαζαν από το στόμα τους! Όλη εκείνη την ημέρα δε θέλησαν ούτε τροφή να πάρουν, αλλά πολεμούσαν ασταμάτητα μέσα στην ανυπόφορη ζέστη και χωρίς να νιώθουν ότι έχουν σώματα που και η κούραση τα καταβάλλει και καίγονται από τον ήλιο πάνω από τα κεφάλια τους. Τούτο μόνο είχαν για φροντίδα τους, ή να εκπορθήσουν την πόλη και να χορτάσουν την οργή τους για μας ή, αν αυτό δεν γινόταν, να απαρνηθούν και τη ζωή τους και να σκοτωθούν με τα όπλα τους. Γιατί όταν η βαρβαρική οργή φουντώσει μία φορά, η αλόγιστη ορμή που την παρακινεί δε θα σταματήσει νωρίτερα, παρά την ώρα που θα δει να χύνεται ή το δικό της αίμα ή το αίμα του εχθρού της.

30. Αλλά επειδή η προσέγγιση στο τείχος δεν ήταν ακίνδυνη, μας πολεμούσαν μόνο με βέλη και πετροβόλα. Μπήκαν στη γραμμή και απομακρύνθηκαν τόσο όσο χρειαζόταν ώστε οι βολές τους να χτυπούν την πόλη χωρίς να χάνουν τη δύναμή τους, καλύφθηκαν με τις ασπίδες τους και επιδόθηκαν ολοκληρωτικά στον αγώνα· στέκονταν λοιπόν σαν ανδριάντες με σώματα που ήταν καμωμένα από χαλκό ή από κάποιο άλλο πιο στέρεο υλικό, υπομένοντας μία φοβερή και ανεκδιήγητη ταλαιπωρία και πασχίζοντας ο ένας να φανεί καλύτερος από τον άλλο στον πόλεμο. Καθώς ο ήλιος έδειχνε μεσημέρι, τη στιγμή που πυρώνει με τις ακτίνες του τον αέρα πιο πολύ από τις άλλες ώρες, η μεγάλη κάψα σαν να άναψε περισσότερο τη λύσσα που ένιωθαν και ερεθίζοντας την παράλογη εκείνη ορμή τους με τις αποκοτιές τους, έβαλαν σε ενέργεια έναν διαφορετικό τρόπο πολιορκίας (και δες πώς ήταν τρομερός). Υπήρχαν τέσσερις πύλες στο ανατολικό μέρος της πόλης· σκέφτηκαν λοιπόν να βάλουν φωτιά στις δύο απ’ αυτές, και στη Ρώμη και σ’ αυτήν που λεγόταν Κασσανδρεωτική έχοντας στο μυαλό τους ότι αν μπορέσουν, καθώς θα καίγονταν οι εξωτερικές πύλες, να περάσουν μέσα από το προτείχισμα και να χωθούν κάτω από το ψηλό τείχος,  δε θα έχουν κανένα φόβο για να καταστρέψουν και τις εσωτερικές πύλες και να ορμήσουν στην πόλη όλοι μεμιάς, αφού τοποθετήσουν στην απέναντι πλευρά εύστοχους και ικανούς τοξότες, έτσι που τα πυκνά βέλη να μην αφήσουν κανέναν να ξεπροβάλει από μέσα χωρίς κίνδυνο.

31. Έτσι λοιπόν έβαλαν σε ενέργεια το σχέδιο τους. Αφού βρήκαν κάποιες άμαξες, τοποθέτησαν πάνω τους ανάποδα τα πλοιάρια που τα χρησιμοποιούσαν οι ψαράδες μας για να πιάνουν ψάρια, και επιπλέον μερικά άλλα ξύλα και σωρό από φρύγανα· αυτά τα ράντισαν με πίσσα και θειάφι, χώθηκαν κάτω από τις άμαξες και γύριζαν τους άξονες τους και τις προχωρούσαν με τα χέρια, έως ότου έφθασαν ως τις ίδιες τις πύλες. Ύστερα βάζοντας φωτιά στο υλικό αυτό και βαδίζοντας προς τα πίσω σκεπασμένοι με τις ασπίδες υποχώρησαν προς τους τοξότες και κατάφεραν να πραγματοποιήσουν το σκοπό τους χωρίς να το καταλάβουμε. Γιατί η φωτιά αγκάλιασε το υλικό και φουντώνοντας περισσότερο από τα προσανάμματα πύρωσε την εξωτερική επιφάνεια των πυλών που ήταν ολόκληρη επενδυμένη με σίδερο, και μετοχετεύοντας την πύρινη γλώσσα προς το εσωτερικό κατάφερε να κάψει ολοκληρωτικά τις πύλες, ώστε ύστερα από λίγο να σωριαστούν κάτω και να μας κάνουν να παραλύσουμε όλοι μας τελείως. Μόνο που έγινε γνωστό σ’ ολόκληρη την πόλη το κάψιμο των πυλών, ήταν σαν να πέρασε από τις καρδιές όλων μας κάποιο ξίφος. Έτσι, γεμίσαμε αγωνία και τρόμο, άλλαξε η όψη μας και χάσαμε μεμιάς κάθε ελπίδα. Τώρα όσοι πριν από λίγο πηδούσαν στα τείχη και αντιστέκονταν στους εχθρούς και παρακινούσαν ο ένας τον άλλον να αγωνιστούν πολεμώντας, φαίνονταν στ’ αλήθεια πιο αδύναμοι κι από τους λαγούς. Το γεγονός τούτο, ότι δηλαδή εκείνο το σχέδιο πέτυχε, έκανε τις ψυχές όλων να μαντεύουν το τέλος. Μόλις όμως κάηκαν οι εξωτερικές πύλες, εμείς ασφαλίσαμε γρήγορα τις εσωτερικές μ’ ένα νεόκτιστο τειχίο,  προνοήσαμε να μεταφέρουμε νερό στις επάλξεις σε κάποια σκεύη και παραφυλάγαμε πότε τυχόν θα ορμήσουν και σ’ αυτές οι εχθροί για να μπορέσουμε να τα βάλουμε με τη φωτιά όταν και πάλι επιχειρήσουν τα κακούργα σχέδιά τους, και να προστατεύσουμε τις πύλες από την επιβουλή τους. Πράγμα που εκείνοι το κατάλαβαν και δεν έβαλαν πια σ’ ενέργεια παρόμοια κακόβουλα σχέδια· επρόκειτο όμως με κάποια άλλα φοβερότερα και σκληρότερα να επιτύχουν την καταστροφή μας, από την οποία δε θα μπορούσαμε να ξεφύγουμε με κανέναν τρόπο από ’δω και πέρα, επειδή ήταν πια μπροστά μας και ξεπερνούσε κάθε σχέδιό μας. Όταν ωστόσο με τον τρόπο αυτόν έσβησε η φωτιά, την υπόλοιπη μέρα μας χτυπούσαν με τα πετροβόλα και τα τόξα ως την ώρα που το σκοτάδι της νύχτας διαδέχθηκε το φως και αναγκάστηκαν, παρόλο που δεν το ήθελαν, να διακόψουν τις προσπάθειες.

Νυχτερινές προετοιμασίες

32 Ύστερα, μόλις σταμάτησαν να πολεμούν, μπήκαν στα πλοία, ησύχασαν για λίγο και άρχισαν το έργο που είχαν με πανουργία σκεφθεί από νωρίτερα. Κι αυτό ήταν να κάνουν μια προσπάθεια τέτοια ώστε αν με αυτή κατόρθωναν να καταλάβουν την πόλη, θα ήταν όλα καλά, επειδή τίποτε άλλο από εκείνα που βοηθάνε την πολιορκία δεν είχε τις δυνατότητες του συγκεκριμένου σχεδίου, και μάλιστα όταν η μάχη γίνεται από τη θάλασσα και δεν μεσολαβεί κάποια ξηρά που να διακόπτει το κακόβουλο σχέδιο. Αν όμως και τούτο όπως και οι προηγούμενες ενέργειές τους δεν τους βοηθούσε σε τίποτα, θα εκτελούσαν εκείνους που τους παρακίνησαν για την επιχείρηση αυτή και τους παραπλάνησαν να κάνουν ένα τόσο μεγάλο ταξίδι, κι έτσι θα ξαναγύριζαν στα σπίτια τους. Πήραν λοιπόν αυτήν την απόφαση στην αρχή ακόμη της νύχτας και έβαλαν σε εφαρμογή το περίπλοκο και πολύμορφο εκείνο σχέδιο τους. Άναψαν παντού φώτα και τοποθέτησαν τα πλοία τους ανά δύο, το ένα δίπλα στο άλλο, και έδεσαν τις πλευρές του ενός με του άλλου με κάποια γερά παλαμάρια και σιδερένιες αλυσίδες για να μην απομακρύνονται εύκολα· έπειτα σήκωσαν με τα ξάρτια που κρέμονται στον αέρα από την πλώρη τα ξύλα που βρίσκονται στη μέση, αυτά που οι ναυτικοί τα λένε κατάρτια. Ύστερα κρέμασαν πάνω τους, κάπου στη μέση τους, ψηλά με τα σκοινιά που είναι κουλουριασμένα στην πλώρη, τα πηδάλια και των δύο πλοίων, έτσι που το πλατύ μέρος των πηδαλίων να ξεπερνάει στη διάμετρο τα πλοία, και πραγματοποίησαν με τον τρόπο αυτόν ένα παράξενο και αλλόκοτο τέχνασμα. Γιατί όταν, καθώς είπα, κρεμάστηκαν στον αέρα τα πηδάλια, έβαλαν πάνω σ’ αυτά, στηρίζοντας τα, μερικά μακριά ξύλα στη σειρά το ένα δίπλα στο άλλο· και αφού με το διαβολεμένο αυτό σχέδιο δημιούργησαν στον ενδιάμεσο χώρο ένα δάπεδο και έφραξαν καλά τα άκρα από παντού με σανίδες και στερέωσαν τις άκρες των τιμονιών που βρίσκονταν προς το μέρος της πρύμνης με άλλα πιο δυνατά δεσίματα, κατασκεύασαν λοιπόν με το επινόημα μερικούς πύργους πιο χρήσιμους από εκείνους που υπήρχαν στη στεριά πάνω στο τείχος. Πάνω σ’ αυτούς ανέβασαν ένοπλους βάρβαρους, όσους ξεχώριζαν για τη δύναμη των σωμάτων τους και τον τολμηρό τους χαρακτήρα, για να επιχειρήσουν εναντίον μας την ύστατη, την τελευταία κακόβουλη ενέργειά τους. Τους έδιναν λοιπόν την εντολή άλλοι απ’ αυτούς να ρίχνουν με τα τόξα εναντίον όσων στέκονταν μέσα από το τείχος, κι άλλοι να πετούν πέτρες μεγάλες όσο μπορούσαν να κρατήσουν στα χέρια τους· σ’ άλλους, εξοπλισμένους με ένα είδος φωτιάς, κι αυτής τεχνητής, που την είχαν βάλει από πριν σε μερικά πήλινα σκεύη, έδιναν την εντολή να τη ρίχνουν σ’ εκείνους που έστεκαν απέναντί τους. Και όλα τούτα ήταν γι’ αυτούς χρήσιμα και αποτελεσματικά, επειδή οι ενέργειές τους δε γίνονταν στο ύψος του εδάφους, αλλά καθώς, χάρη στο διαβολικό τους τέχνασμα, στέκονταν ψηλότερα από το κτίσμα του τείχους, κάθε κακόβουλη ενέργειά τους απέβαινε χρήσιμη γιατί την πραγματοποιούσαν από ψηλά.

Τρίτη ημέρα της πολιορκίας - Η άλωση

33. Καθώς οι ασεβείς πραγματοποίησαν όλα τα σχέδιά τους εκείνη τη νύχτα, στο μεταξύ όμως καμιά από τις ενέργειές τους δεν πέρασε απαρατήρητη επειδή, όπως είπαμε, είχαν πολλά φώτα και η παραλία όπου κουβέντιασαν και πήραν τις αποφάσεις τους ήταν κοντά, μείναμε κατάπληκτοι και καταφοβισμένοι και δεν ξέραμε με ποιον τρόπο να παραμείνουμε ασφαλείς στη συνέχεια. Όλος ο κόσμος —μπορούσες να το δεις— ήταν ταραγμένος και τα είχε χαμένα, καθώς κινδύνευε η ζωή τους και δεν γνώριζαν τι να πράξουν. Κανένας δεν φρόντιζε πώς να αντιμετωπίσει τον επικείμενο κίνδυνο, αλλά γυρόφερνε στο μυαλό του πώς και με πόσο πόνο θα πεθάνει. Δεν ήταν πια εύκολο ούτε ασφαλές να φύγει κάποιος, επειδή οι βάρβαροι βρίσκονταν γύρω - γύρω στο τείχος και στέκονταν μπροστά στις πύλες. Ο προφανής κίνδυνος πάλι δεν τους άφηνε περιθώρια να περιμένουν. Έχοντας χάσει κάθε ελπίδα σωτηρίας τριγύριζαν στο τείχος σαν χαμένοι, μη ξέροντας από το μέγεθος της συμφοράς τι να κάνουν. Μερικοί όμως που δεν είχε σβήσει τελείως μέσα τους το φιτίλι της ανδρείας αποφάσισαν καθώς περίμεναν τους βαρβάρους, να ετοιμάσουν από πριν στο τείχος κάποια πράγματα για την απόκρουση του εχθρού. Αυτά ήταν πίσσα, δαδιά και ασβέστης και μερικά άλλα με τα οποία φουντώνουν γρήγορα οι φλόγες, που τα έβαλαν σε πήλινα σκεύη για να τα χρησιμοποιήσουν εξακοντίζοντας τα ανάμεσα στους εχθρούς, όταν τυχόν θα εφορμούσαν τα πλοία, ώστε να μην πετύχουν τίποτε και μ’ αυτήν τους την επιχείρηση. Καθώς όμως και αυτά ήταν έργα και σκέψεις ανθρώπων που τα είχαν χαμένα και το φως της ημέρας σκόρπιζε πια το νυχτερινό σκοτάδι, να λοιπόν και τα πλοία όπως ήταν αρματωμένα, χωρίστηκαν και πλησίασαν σε πολλά σημεία του τείχους δείχνοντας σ’ όλους ένα πρωτοφανές και παράδοξο θέαμα. Γιατί κάθε τους ζευγάρι έφερε πάνω του την τεχνητή εκείνη κατασκευή από τους ξυλόχτιστους πύργους που ξεπερνούσε κατά πολύ το ύψος του τείχους, και πάνω τους βαρβάρους που χοροπηδούσαν σαν αγριεμένοι ταύροι και μας φοβέριζαν όλους με καταστροφή. Τότε λοιπόν, τότε κάποιοι από το λαό της πόλης καταφρονώντας το θάνατο που ήταν αναπόφευκτος και κρεμόταν, για να το πω έτσι, πάνω από τα κεφάλια τους, ρίχτηκαν στον αγώνα και μεταβάλλοντας την κορύφωση του κινδύνου σε επίδειξη ανδρείας στάθηκαν πολεμώντας γενναία στη μάχη και καθένας έκανε ό,τι μπορούσε. Γιατί δεν επέτρεπαν να πλησιάζουν τελείως τα πλοία, αλλά αφενός με τα πυκνά βέλη και αφετέρου με τα αναμμένα αντικείμενα τα εμπόδιζαν να έρθουν κοντά στο τείχος και να πραγματοποιήσουν το σκοπό τους. Όσοι όμως κυριεύτηκαν από δειλία και δεν άντεχαν ούτε να βλέπουν το κακό που τους περίμενε χωρίς να μπορούν να αντιδράσουν, αφού αποτραβήχτηκαν σιγά σιγά από το τείχος, έφευγαν προς τις άκρες της πόλης και έδιναν έτσι κι άλλο θάρρος στους εχθρούς. Κι αυτοί μόλις είδαν ότι σε κάποιο σημείο το κτίσμα του τείχους ήταν περισσότερο διαλυμένο, εκεί που είχαμε στήσει από πριν τους ξύλινους πύργους, και κατάλαβαν ότι και το νερό της θάλασσας σ’ εκείνο το μέρος πήγαινε σε βάθος, έφεραν εκεί ένα ζευγάρι πλοία απ’ αυτά που είχαν ενώσει και το έσπρωχναν σιγά σιγά με τα κουπιά ως τη στιγμή που έφθασαν κοντά στις ίδιες τις επάλξεις πλησιάζοντάς τες με την πλώρη των πλοίων. Ύστερα, καθώς όσοι ήταν πάνω στους ξύλινους πύργους επιχειρούσαν να τους χτυπήσουν με πέτρες, οι βάρβαροι που στέκονταν πάνω στις κατασκευές που είπαμε έβγαλαν μιαν άγρια και δυνατή κραυγή κι έριξαν και πέτρες που δεν ήταν δυνατό από τον όγκο τους να τις κρατούν στα χέρια τους αλλά πάρα πολύ μεγάλες και που κανένας δεν μπορούσε ν’ αντέξει την ορμή τους, κι έριξαν φωτιά από τον αέρα με τους σιφώνες και εξακόντισαν μέσα στο τείχος και κάποια άλλα σκεύη κι αυτά γεμάτα φωτιά· προκάλεσαν έτσι τέτοια έκπληξη και φόβο σ’ εκείνους που ήταν στους πύργους, ώστε να πηδήξουν γρήγορα κάτω και να τρέξουν να φύγουν και να εγκαταλείψουν έρημο ολόκληρο το διάδρομο που περιέτρεχε το τείχος. Όταν είδαν ότι το σχέδιο τους πραγματοποιήθηκε (γιατί όλοι τους, σαν φύλλα από τον άνεμο, έπεφταν στο έδαφος, κι όχι από τις σκάλες αλλά όπως τους ανάγκαζε ο φόβος), άφησαν στις επάλξεις κάποιον τολμηρό βάρβαρο και φυσικά πιο ορμητικό από τους υπόλοιπους, Αιθίοπα στο χρώμα. Αυτός λοιπόν στριφογυρίζοντας το μαχαίρι που κράταγε στα χέρια του και πηδώντας πάνω στο τείχος στεκόταν και παρακολουθούσε τη φυγή του πλήθους, αν ήταν οριστική κι όχι για να τους ξεγελάσει. Γιατί υποπτεύονταν βέβαια μήπως οι κάτοικοι τής πόλης έχουν στήσει κάποια ενέδρα στους δρόμους με την οποία, όπως αυτοί θα ήταν χωρισμένοι σε πολλές ομάδες, θα τους εξόντωναν με δόλιο τρόπο· και στο μεταξύ δίσταζαν να μπουν έτσι ξαφνικά στην πόλη και να πραγματοποιήσουν τα σχέδιά τους. Καθώς όμως με τα στριφογυρίσματα του βαρβαρικού μαχαιριού άστραφτε ο αέρας και φανέρωνε πέρα για πέρα την είσοδο των εχθρών (ήταν η τρίτη ώρα της ημέρας), τότε όλοι βλέποντας ότι έγινε το κακό έτρεχαν άλλος εδώ κι άλλος εκεί, όπως τους οδηγούσε ο θάνατος. Κι εκείνος στεκόταν μπροστά τους και δεν τους άφηνε πια κανέναν τρόπο για να τον αποφύγουν. Ύστερα, μόλις οι βάρβαροι είδαν ότι ερήμωσε ολόκληρο το τείχος κι ότι εξαιτίας της ασυγκράτητης φυγής του κόσμου ήταν ασφαλείς, βγαίνοντας γρήγορα από τα καράβια και πηδώντας μέσα από τις επάλξεις κι ανοίγοντας τις πύλες έκαναν γνωστό και στα άλλα πλοία το τέλος των επιχειρήσεων· κι εκείνα έσπευσαν να αγκυροβολήσουν κοντά στις πύλες, κι έστειλαν στην πόλη τους βαρβάρους που είχαν γυμνά τα σώματα τους, κάλυπταν μόνο με ένα μικρό πανί την περιοχή γύρω από τα γεννητικά τους όργανα, κρατώντας στα χέρια τους τα μαχαίρια. Αυτοί μπήκαν μέσα και σκότωσαν αμέσως όσους βρήκαν να τριγυρνούν ακόμα στο τείχος, είτε επειδή φοβήθηκαν και δεν μπορούσαν να κινηθούν καθώς από το φόβο παρέλυσε το σώμα τους, είτε πάλι επειδή είχαν τραυματιστεί πέφτοντας, όπως αναφέραμε, και δεν μπορούσαν πια να φύγουν· ύστερα σκορπίστηκαν στους μεγάλους δρόμους. Ο λαός της πόλης χωρισμένος σε πολλές ομάδες ξεφώνιζε και σπρωχνόταν μη έχοντας πού να σωθεί, πού να ξεφύγει από τη συμφορά. Μπορούσες τότε να δεις τους ανθρώπους να περιφέρονται σαν ακυβέρνητα πλοία εδώ κι εκεί  ελεεινό θέαμα, άνδρες, γυναίκες, νήπια· να πέφτει ο ένας πάνω στον άλλον, να κρέμεται ο ένας από τον άλλον, να δίνει ο ένας στον άλλον τον πιο θλιβερό και τελευταίο ασπασμό. Αν ανάμεσα τους βρισκόταν και κάποιος πατέρας ηλικιωμένος, πέφτοντας στο λαιμό του παιδιού του θρηνούσε γοερά μη αντέχοντας το χωρισμό, αλλά σφίγγοντας το κορμί του γιου του καθώς, προτού να τρυπηθεί από το ξίφος, τον πλήγωνε ο πατρικός του πόνος, θρηνούσε τη μοίρα του…

Σημειώσεις:

Πρόκειται για το Λέοντα Τριπολίτη. Καταγόταν από την Αττάλεια και εξισλαμίστηκε όταν αιχμαλωτίστηκε. Είναι γνωστός ως Τριπολίτης, επειδή είχε εγκατασταθεί στην Τρίπολη της Συρίας. Το 904 επικεφαλής ναυτικής δύναμης λεηλατεί τα παράλια τής Βυζαντινής αυτοκρατορίας. Ο δρουγγάριος των πλωίμων Ευστάθιος δεν τόλμησε να τον αντιμετωπίσει και ο Λέων φθάνει ως τα στενά του Ελλησπόντου. Ο πρωτοασηκρήτης Ιμέριος που αντικατέστησε τον Ευστάθιο απέφυγε να αντιμετωπίσει το Λέοντα που ναυλοχούσε στη Θάσο. Έτσι ο Λέων ανενόχλητος έρχεται, πολιορκεί και καταλαμβάνει τη Θεσσαλονίκη. Αργότερα (Οκτώβριος 911), στη Σάμο, ο λογοθέτης Ιμέριος, ναύαρχος όντας των Ρωμαίων, ηττήθηκε από το Λέοντα. Τέλος το 921 922, ο τελευταίος βρίσκεται στη Λήμνο. Εκεί του επιτέθηκε αιφνιδιαστικά ο πατρίκιος και δρουγγάριος των πλωίμων Ιωάννης Ραδηνός, με αποτέλεσμα να καταστραφεί σχεδόν ολοκληρωτικά η δύναμη του εξωμότη και να σωθεί μόνον αυτός.  

Ο Ιωάννης Καμινιάτης γράφει το βιβλίο Εις την άλωσιν της Θεσσαλονίκης, κατόπιν "παραγγελίας" κάποιου Γρηγορίου που γνώρισε τον καιρό που περίμενε στην Τρίπολη της Συρίας για την ανταλλαγή των αιχμαλώτων. 

Με τον όρο Σκλαβήνοι οι Βυζαντινοί ονόμαζαν τα διάφορα σλαβικά φύλα που είχαν με άδεια εγκατασταθεί στα εδάφη της αυτοκρατορίας.

Ο Νικήτας ήταν στρατηγός. Είχε προηγηθεί ο Πετρωνάς, ο οποίος είχε φέρει και την αγγελία της επικείμενης πολιορκίας και πρώτος οργάνωσε την άμυνα της πόλης ρίχνοντας στο Θερμαϊκό κόλπο λαξευμένους τάφους, για να εμποδιστούν τα πλοία να πλησιάσουν στα τείχη. Ακολούθησε ο στρατηγός Λέων Χατζιλάκης που σταμάτησε το έργο του Πετρωνά και διέταξε να ολοκληρωθεί το χτίσιμο του παραθαλάσσιου τείχους. Δυστυχώς τραυματίστηκε πέφτοντας από το άλογό του. 
 Η πύλη Ρώμη  ήταν ή πρώτη πύλη από τη θάλασσα προς τα πάνω στο ανατολικό τείχος, δίπλα στον Λευκό Πύργο. 

Η Κασσανδρεωτική πύλη ήταν η δεύτερη πύλη του ανατολικού τείχους, ύστερα από την πύλη Ρώμη. 

Σιφώνες ήταν τα εργαλεία με τα οποία εκτόξευαν το "υγρό πυρ".

http://users.sch.gr/ipap/Ellinikos%20Politismos/maxes/Alosi%20Thess..htm

Δευτέρα 9 Νοεμβρίου 2015

Το ηρωϊκό Αρκάδι 9 Νοεμβρίου 1866




"Το ηρωικό μοναστήρι αγωνίστηκε σαν Φρούριο και τελείωσε σαν ηφaίστειο" (Β. Ουγκό)



Χαρακτησίστηκε από πολλούς ιστορικούς ως το "δεύτερο 1821". Ηρωισμός, κρητική λεβεντιά και αυτοθυσία, αξιοπρέπεια και αγωνιστικό μένος ήταν οι αρετές που διέθεταν οι Κρήτες επαναστάτες, οι οποίοι είχαν ήδη ξεκινήσει να συγκεντρώνονται στο Αρκάδι από τις 3 Μαρτίου του 1866 προκειμένου να φθάσουν το Νοέμβριο να αριθμούν τους 259 πολεμιστές και 705 γυναικόπαιδα. Στις 24 Σεπτεμβρίου είχε καταφθάσει ο συνταγματάρχης του Ε.Σ. Π. Κορωναίος με λίγους εθελοντές και ανηγορεύθη αρχηγός. Ο Κορωναίος εθεώρησε την περιοχή ως μη κατάλληλη για άμυνα, όμως ο Ηγούμενος της Μονής Γαβριήλ δεν σκέφτονταν να την εγκαταλείψει, και μάλιστα προχώρησε σε αμυντικές ετοιμασίες, τοποθέτησε ως φρούραρχο τον ανθυπολοχαγό Ι. Δημακόπουλο και πήγε ο ίδιος στις επαρχίες προς στρατολόγηση πολεμιστών. Οι μεγάλες Δυνάμεις, εκτός από την Ρωσία που κινήθηκε δραστήρια, αδιαφόρησαν για την Επανάσταση στην μεγαλόνησο, και η ελληνική κυβέρνηση κράτησε στάση ουδετερότητας, αφήνοντας έτσι αβοήθητους τους Κρήτες στον Αγώνα τους κατά του δυνάστη Τούρκου.


Ο τουρκικός στρατός, αποτελούμενος εκ 6.000 πεζών, 200 ιππέων, 1.200 Αλβανών και υποστηριζόμενος εκ τρίαντα πυροβόλων, υπό την αρχηγίαν του Μουσταφά Ναϊλή Πασά εξεστράτευσε κατά της Ιεράς Μονής Αρκαδίου, ενώ ζήτησε από τον ηγούμενο Γαβριήλ να παραδοθεί. Η απάντηση ήταν για μια ακόμα φορά όπως αρμόζει στον απαράμιλλο ηρωισμό των Ελλήνων αρνητική.


Η επίθεση ξεκίνησε στις 8 Νοεμβρίου. Στις μάχες έδειξαν ιδιαίτερο ζήλο και ηρωισμό οι: Δημακόπουλος, Σπύρος Ολύμπιος, Κούβος, Δενιανάκης, Γαληνάκης. Την επομένη όμως ημέρα η εξωτερική γραμμή άμυνας διαλύεται, σκοτώνεται ο Ηγούμενος Γαβριήλ και οι Τούρκοι εφορμούν στον περίβολο της Μονής. Ταλαιπωρημένοι και κουρασμένοι οι επαναστάτες και έχοντες βέβαιη την αιχμαλωσία, ο Κωνσταντίνος Γιαμπουδάκης από το χωριό Άδελε του Ρεθύμνου κλείνεται μαζί με άλλους πολεμιστές και γυναικόπαιδα στην πυριτιδαποθήκη. Η πυροδότηση των βαρελιών με το μπαρούτι προκάλεσε την καταστροφή της Μονής και τον βίαιο θάνατο πολλών Ελλήνων αλλά και Τούρκων εισβολέων. Ο κρότος της ανατίναξης λέγεται ότι ακούστηκε μέχρι το Ηράκλειο. Μετά την ανατίναξη της πυριτιδαποθήκης ο Ι. Δημακόπουλος συνέχισε να πολεμάει κατά των Τουρκαλβανών στον περίβολο της Μονής. Ο ίδιος την 9η Νοεμβρίου αποφάσισε να παραδοθεί στον τακτικό τουρκικό στρατό όταν έλαβε εγγυήσεις για την ζωή των τελευταίων υπερασπιστών που μάχονταν μέσα από τα ερείπια. Ωστόσο, την επομένη εκτελέστηκε με αποκεφαλισμό τόσο αυτός όσο και οι περισσότεροι αιχμάλωτοι.


Η Unesco έχει χαρακτηρίσει το Αρκάδι Ευρωπαϊκό Μνημείο Ελευθερίας.

Πότε ακριβώς ιδρύθηκε το μοναστήρι δεν είναι εξακριβωμένο. Λέγεται πως σύμφωνα με την παράδοση θεμελιώθηκε από τον Ηράκλειτο και ανοικοδομήθηκε από τον αυτοκράτορα του Βυζαντίου Αρκάδιο τον 5ο αιώνα από τον οποίο και πήρε και το όνομά του. Κατά την άποψη του καθηγητή Μ.Ι. Μανούσακα (Κρητική Έστία, 278 εξ.) ιδρύθηκε από κάποιο μοναχό Αρκάδιο γι’ αυτό και ονομάστηκε μονή Αρκαδίου όπως έγινε και με άλλες μονές της Κρήτης όπως π.χ. οι μονές Αρετίου, Αρσανίου Βροντησίου, κ.α. Ερείπια πάντως της πρώτης μονής διατηρούνται σήμερα στο βορειοδυτικό τμήμα του περιβόλου της. Ο καθηγητής Κ.Δ. Καλοκύρης βρήκε το 1951 στα Κλάουστρα επιγραφή του 14ου αιώνα, η οποία πιστοποιεί ότι ο αρχικός ναός που ήταν αφιερωμένος στον Άγιο Κωνσταντίνο, κτίστηκε την ίδια εποχή. Η επιγραφή αυτή αποτελεί το αρχαιότερο γραπτό τεκμήριο της μονής πριν το 1587 και είναι χαραγμένη πανω σε μία εντοιχισμένη πλάκα που βρίσκεται σήμερα στο μουσείο της μονής και η οποία φέρει επίσης ανάγλυφο σταυρό.
Αυτό που λέγεται απο κάποιους περιηγητές ότι η ονομασία της μονής προέρχεται από την αρχαία πόλη Αρκαδία στην Κρήτη θεωρείται λάθος ("Το Αρκάδι δια των αιώνων" Τ. Βενέρης.) γιατί η πόλη αυτή βρισκόταν πολύ μακριά από την περιοχή που βρίσκεται η μονή Αρκαδίου. Στο τέλος του 16ου αιώνα (1587) πραγματοποιήθηκε ανακαίνιση της μονής και κτίστηκε στην ίδια θέση που βρίσκεται σήμερα ο μεγαλόπρεπος δίκλιτος ναός επί ηγουμένου Κλήμη Χορτάτζη όπως βεβαιώνει επιγραφή στη βάση του καμπαναριού.Ο νέος αυτός ναός αφιερώθηκε και στη Μεταμόρφωση του Χριστού γι' αυτό μετά αναφέρεται σαν μονή του Σωτήρα Χριστού. Κτήτορες της μονής φέρονται οι δυο αδελφοί Κλήμης και Βησαρίωνας. Απο σωζόμενες επιγραφές φαίνεται πως η πρόσοψη της μονής έγινε το 1586, οι στάβλοι το 1610 και η τράπεζα το1670. Γνωστοί ηγούμενοι της μονής είναι οι: Κλήμης, Νικηφόρος, Μητροφάνης Συμεών, ο Χαλκιόπουλος και Γεράσιμος από τους οποίους οι δύο τελευταίοι κατόρθωσαν να διασώσουν τη μονή και να λάβου από τον Τούρκο στρατάρχη Χουσεϊν διάφορα προνόμια Μεταξύ των προνομίων ήταν και η καμπάνα. Οι μοναχοί της μονής είχαν το δικαίωμα να τη κτυπούν αντί του σήμαντρου. Γι' αυτό η μονή ονομαζόταν "Τσανλή Μοναστιρ". Άλλοι ηγούμενοι όπως ο Νεόφυτος Δροσάς κ.α. βοήθησαν αποτελεσματικά στην πρόοδο της μονής. Πολλά τούρκικα και ελληνικά έγγραφα αναφέρονται στη ζωή και στις περιπέτειες του μοναστηριού που ήταν σε θέση να διατρέφει ή να αποκρύπτει καταζητούμενους, να παρέχει στοιχειώδη παιδεία, να ενισχύει ηθικά την περιοχή και να ηγείται των εθνικών υποθέσεων.


Στα 1866 απάνω ακούσετε ήντα έκαμε η Κρήτη 

Στο σουλτάνο, το πόλεμο αρχίσανε στα τρία βηλαέτια

στο Ρέθεμνος και στα Χανιά και η στο Κάστρο μέσα. 

Την Τρίτη το ξημέρωμα στις 8 Νοέμπρη μέσα ενεμαζώκτηκε 

η Τουρκιά στα Αρκάδι γύρου γύρου, κι ήρθε ο Μουσταφά 

Πασάς με 20 χιλιάδες κι από μακριά φωνάζουνε προδώσετε ραγιάδες. 

Κι οι Κρητικοί τος είπανε καλώς ήρθατ’ Αγάδες σήμερα 

θ’ ανταλάξουμε αντρίστικα τσι μπάλες, 259 Κρήτες επολεμούσανε

γυναίκες, γέροι και παιδιά φουσέκια εκουβαλούσαν. 

Μηνά στο Ρέθυμνο ο Πασάς και φέρνουν τη μπουρμπάδα 

εμάδιενε τα γένια του πως δε θα κάμει πράμα,

Και του Γουμένου εμήνησε να πα να προσκυνήσει το μοναστήρι 

Άκαυτο αν θέλει να τ’ αφήσει. 

Γιουρούσι κάνει η Τουρκιά απάνω στα τειχιά του με τα θεόρατα……….

Θρονιά ν’ ανοίξουν τα κελιά του. Τότε φωνάζει ο Γιαμπουδής Ηγούμενε εβλόγα 

κι είπε ο θεός εβλογητός και άναψεν η φλόγα. 

Και σέρνει τη μπιστόλα του από το σερακλίκι σαν αστραπή 

την άδειασε στην μπαρουταποθήκη. Τρόχαλος έγινε 

η μονή κι εσείστει ο Ψηλορείτης, κι οι Τούρκοι ακόμη τρέμουνε οντε

γρηκούνε ΚΡΗΤΗ.


(Δημοτικό Τραγούδι)

TEYTAMOS